تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ کَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (68)
بعد از آن خضر گفت:
وَ کَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً: و چگونه صبر کنى بر آن چيزى که احاطه نکرده‌اى به آن از روى دانش، يعنى امرى که ظاهرش بد و به باطنش علم تو به آن نرسيده باشد.
تحقيق: اين مطلب محقق است که حضرت موسى اعلم از خضر عليهما السلام بوده، بنابراين چگونه مأمور شد به استفاده و استفاضه از خضر؟
جواب آنکه: علم بر دو قسم است: يکى متعلق به افعال مکلفين، مثل علم معارف و اعتقادات و احکام و آداب شرعيه و علم اخلاق و توابع آنها. قسم ديگر:
متعلق به احوال بداء و علل اشياء و چگونگى قضا و قدر و کيفيت ارتباط آنها به مقدرات و مقتضيات و اسباب خلقت و غير آن از علومى که نه از معتقدات معارفيه‌اند و نه از احکام تکليفيه و نه از آداب اخلاقيه. پس قسم اول مورد ارسال رسل و انزال کتب و اقامه دلالات و نصب حجج باشد، زيرا نوع مکلفين بدين علوم محتاجند و چاره‌اى ندارند مگر آنکه در مقام عبوديت و انقياد و اطاعت آنها
«1» علل الشرايع، شيخ صدوق، ص 60، باب 54.
جلد 8 - صفحه 90
را بدانند و عمل نمايند. لکن قسم دوم احتياجى به آنها در مقام عبوديت نيست، زيرا قوام دين و دنيا و معتقدات بشر منوط به قسم اول است نه دوم. بنابراين حجت بر تمامى مکلفين عالم به قسم اول باشد که مبعوث بر اهل زمان خواهد بود حتى عالم به قسم دوم، زيرا اين عالم به قسم دوم هم در مقام ديانت و عمل به احکام الهيه تکليفا و اعتقادا و اخلاقا بايد به فرمايشات عالم اول رفتار نمايد، پس ثابت شد حجت و افضل بودن حضرت موسى بر حضرت خضر عليهما السلام در مقام رسالت، اگرچه خضر عالم باشد به بعضى از حکم و مصالح الهيه و مأمور به آن باشد.