تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِينَ کانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِکْرِي وَ کانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً (101)
الَّذِينَ کانَتْ أَعْيُنُهُمْ: آن کافرانى که از فرط غفلت و شدت طغيان هست چشمهاى ايشان. فِي غِطاءٍ عَنْ ذِکْرِي: در پوششى از ياد کردن من، يعنى چشم دل آنها از مشاهده آيات داله بر توحيد من پوشش دارد از آنکه نظر و تأمل کنند در شواهد و آيات من، تا عارف شوند به يگانگى و بزرگوارى من. وَ کانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً: و هستند کافران به جهت ناشنوائى سخن حق، و اعراض از آن به سوء اختيار خود، نمى‌توانند بشنوند ذکر و کلام مرا، يعنى به جهت فرط عناد و انکار که دارند تاب ندارند که آن را بشنوند.
حاصل آنکه کافران به سبب فرط معانده و طغيان و جحود، نظر در آيات الهى نکنند و آن را به گوش دل قبول ننمايند، پس گوئيا در چشمهاى ايشان پوششى و در گوشهاى ايشان سنگينى است که بدان سبب نمى‌توانند ديد و شنيد. طبرسى فرمايد: بيان استحقاق کفار را به آتش مى‌فرمايد، يعنى آنانکه غافل شده‌اند از اعتبار به قدرت من که موجب است ذکر مرا و اعراض کردند از تفکر در آيات و دلايل من، پس گرديدند به منزله کسى که در چشمش پرده‌اى باشد از ادراک، و گران آيد بر ايشان شنيدن ذکر الهى و قرآن «1».
تنبيه: اين مقدمه ثابت شده که يکى از شرايط تکليف، استطاعت باشد، يعنى توانائى؛ زيرا با نبودن آن، تکليف ما لا يطاق، و از حکيم على الاطلاق محال است. بنابراين در تمام مکلفين اين شرط قبل از تکليف موجود باشد، لکن کفار چون به سوء اختيار معرض شدند از آيات سبحانيه و آن را به چشم و گوش دل نپذيرفتند، لا جرم به منزله کسى شده‌اند که در چشمش پرده و در گوشش
«1» مجمع البيان ج 3 ص 496
جلد 8 - صفحه 125
سده‌اى باشد. هشام بن سالم از حضرت صادق عليه السلام روايت نموده فرمود:
تکليف نفرمايد خداوند بندگان خود را تکليف به فعلى، و نهى نفرمايد ايشان را از چيزى، تا آنکه قرار دهد براى آنها استطاعت، بعد از آن امر و نهى فرمايد. پس مؤاخذ و تارک نباشد مگر به استطاعت که مقدم است قبل از امر و نهى از اخذ و ترک و قبل از قبض و بسط «1». پس محقق شد که نفى استطاعت در آيه شريفه از کفار منافات ندارد با جعل استطاعت اوليه.
تتميم: على بن ابراهيم قمى (رحمه اللّه) از ابى بصير در حديثى از حضرت صادق عليه السلام: عرض کردم: «الّذين کانت اعينهم فى غطاء عن ذکرى» فرمود: مراد به ذکر، ولايت على امير المؤمنين عليه السلام است. عرض کردم:
«لا يستطيعون سمعا» چيست؟ فرمود: نزد اين کفار وقتى که على بن ابى طالب عليه السلام ذکر مى‌شود، از شدت بغض و عداوت او نتوانند بشنوند آن را «2».