تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناکُمْ سَواءٌ عَلَيْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ما لَنا مِنْ مَحِيصٍ «21»
وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً: و ظاهر شوند و بيرون آيند از قبور به جهت امر سبحانى و محاسبه، همه مردگان از کفار و مؤمنان. ابن عباس گفته: همه پيشوايان با اتباع خود روز قيامت محشور شوند. فَقالَ الضُّعَفاءُ: پس گويند عاجزان اهل کفر يعنى تابعين و سفله. لِلَّذِينَ اسْتَکْبَرُوا: مر آنان را که تکبر کردند از رؤسا و اشراف قوم، حاصل آنکه پيروان، پيشوايان خود را گويند: إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً:
«1» سوره ذاريات آيه 56.
جلد 7 - صفحه 39
بدرستى که ما بوديم در دنيا مر شما را پيروان در تکذيب انبياء و اعراض از فرمان ايشان، حال موقع امداد و مساعدت است. فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا: پس آيا هستيد شما دفع کنندگان از ما. مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ: از عذاب خداى تعالى چيزى را.
نکته: «من» اول بيانيه و ثانى تبعيضيه است، يعنى چون که ما در آن عالم تابع شما بوديم، شما از عذاب الهى چيزى دفع کنيد و برداريد.
قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ: گويند متکبران و رؤسا به طريق اعتذار که اى قوم، اگر خداى راه بنمودى ما را بطريق نجات از عذاب. لَهَدَيْناکُمْ: هر آينه ما نيز شما را راه مى‌نموديم بدان، اما چه فايده که راه خلاصى مسدود، و شفاعت ما در اين درگاه مردود است. ايشان نااميد شده گويند: بيائيد تا به اتفاق بخروشيم و جزع کنيم، شايد بر کار بسته ما درى بگشايند و راه خلاصى به ما بنمايند، پس پانصد سال بانگ و خروش کنند، ايشان را فايده نبخشد، گويند: صبر کنيم شايد به کليد صبر ابواب فرج مفتوح شود، پس پانصد سال ديگر شکيبائى ورزند، نجات نرسد، گويند: سَواءٌ عَلَيْنا: يکسان است بر ما.
أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا: بخروشيم و جزع کنيم يا صبر نمائيم هر دو مساويند در فايده نداشتن. ما لَنا مِنْ مَحِيصٍ: نيست ما را هيچ گريزگاهى و پناهى از عذاب جهنم.
امالى- از عمرو بن ثابت از حضرت باقر عليه السّلام فرمود: اهل آتش صدا نمايند مانند صداى سگ و گرگ از عذاب دردناک، پس چه گمان دارى يا عمرو! به جماعتى که حکم نشود تا بميرند و سبک نگردد عذاب آنان. تشنه و گرسنه بمانند، چشمها تار، کر و کور و لال، روهاى سياه نااميد و پشيمان و غضب‌شدگان، رحم نشوند از عذاب و سبک نگردد عذاب از ايشان و در آتش انداخته شوند و از حميم بياشامند و از زقوم بخورند و به قلّاب و چنگال آتشين کشيده شوند و به گرزها زده شوند و ملائکه غلاظ و شداد رحم نکنند، پس در آتش بر صورتهاى خود کشيده مى‌شوند و با شياطين قرين هستند و در انکال و
جلد 7 - صفحه 40
اغلال آتشين مقيدند، اگر دعا کنند مستجاب نشود، و اگر سؤال کنند حاجتى را، برآورده نشود، اين است حال کسى که داخل آتش شود «1» نعوذ باللّه.