تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ ما کانَ لِي عَلَيْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ ما أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي کَفَرْتُ بِما أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ «22»
وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ: و گويد شيطان آن هنگام که بگذرد کار، يعنى حساب خلايق شده، حکم الهى نافذ گردد به آنکه اهل بهشت به بهشت درآيند، و اهل جهنم را به جهنم اندازند. جهنميان مجتمع شده زبان ملامت به ابليس دراز کنند، شيطان بر منبرى از آتش بر آيد و گويد: اى اشقيا و فساق انس که ملامت کنندگان منيد. إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِ: بتحقيق خداى تعالى وعده فرمود شما را به لسان انبياء و کتب خود، وعده راست و درست که حشر و نشر و جزا و ثواب و عقاب خواهد بود. وَ وَعَدْتُکُمْ: و من وعده دادم شما را وعده دروغ که نه قيامت باشد نه حساب، نه حشر و نشر، بلکه هرچه هست همين دنياست، و بر فرض اگر قيامتى و حشرى باشد، بتان شما را شفاعت کنند؛ و همچنين آنانکه اميد شفاعت به آنها داريد شما را نجات دهند. يا خداى تعالى کريم و ارحم الراحمين است، کوهى را به کاهى
«1» بحار الانوار، جلد 8، صفحه 281، حديث 3، (به نقل از امالى صدوق)
جلد 7 - صفحه 41
بخشد.
فَأَخْلَفْتُکُمْ: پس وعده خلاف دادم شما را، و امروز ظاهر شد که آن چه شما را نويد دادم دروغ و خلاف بود. وَ ما کانَ لِي عَلَيْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ: و نبود مرا بر شما هيچ تسلطى که شما را اکراه و اجبار کنم بر کفر و معصيتى، يا حجتى و برهانى نبود بر صدق قول من. إِلَّا أَنْ دَعَوْتُکُمْ: مگر آنکه شما را خواندم به وسوسه و فريب بدون حجتى و برهانى به کفر و ضلالت.
فَاسْتَجَبْتُمْ لِي: پس اجابت کرديد مرا و تأمل ننموديد در عواقب امور، و دعوت الهى را توجه و تدبر نکرديد، با آنکه مقترن بود با براهين واضحه و حجّتهاى قاطعه؛ در اين صورت، فَلا تَلُومُونِي: پس مرا ملامت مکنيد به مجرد وسوسه که کردم، زيرا دشمن شما بودم به اخبار خداى شما، پس بدين مقدار که نمودم مستحق ملامت نيستم، زيرا دشمن هرچه از آن بدتر نباشد در حق دشمن مى‌کند. وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ: و ملامت کنيد نفسهاى خود را که پيروى من نموديد و فرمايش الهى را که فرمود (لا يَفْتِنَنَّکُمُ الشَّيْطانُ) «1» فريب ندهد شما را شيطان، نشنيديد.
تبصره: آيه شريفه دليل است بر فساد قول مجبره، چه اگر خداى تعالى کفر و معاصى را در ايشان آفريده بودى، شيطان نگفتى (وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ) «2» خود را ملامت کنيد، بلکه مى‌گفت: خداى را ملامت نمائيد که کفر را در شما آفريد؛ و مراد، شما در آن گناهى نباشد. پس قول شيطان، دليل روشنى است بر آنکه بندگان به سوء اختيار خود کفر و معاصى را اتخاذ نموده که مستوجب ملامت شدند.
ما أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ: من نيستم امروز رهاننده و فرياد رس شما از عذاب.
وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَ: و شما نيز نيستيد رهاننده و فرياد رس من. إِنِّي کَفَرْتُ بِما
«1» سوره اعراف آيه 27.
«2» سوره ابراهيم آيه 22.
جلد 7 - صفحه 42
أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ: بدرستى که من امروز کافر شدم به آنچه شريک گرفتيد مرا با خدا پيش از اين در دنيا کقوله (وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَکْفُرُونَ بِشِرْکِکُمْ) «1»، يا کافر شده بودم به خدا پيش از اشراک شما در وقتى که قبول امر خدا ننمودم در سجده به پدر شما، يا (مصدريه باشد) يعنى کافر شدم امروز پيش از شريک گردانيدن شما مرا با خدا در دنيا، يا کافر شدم در دنيا پيش از آنکه مرا شريک قرار دهيد براى خدا يعنى در وقت امتناع از سجود، پس امروز بيزارم از شرک شما. إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ: به درستى که مشرکان و کافران مر ايشان راست عذاب دردناک موصوف به دوام و خلود. اين تتمه کلام ابليس يا ابتداى فرمايش الهى، و اظهر اين است ورود امثال اين کلام لطف باشد مر شنوندگان را و آگاهى ايشان تا تدبر کنند در عواقب امر خود.
رازى «2» قدس اللّه سرّه در تفسير خود روايت نموده از ابن عامر که رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در حديث شفاعت فرمود که: عيسى عليه السّلام در عرصه قيامت به من اشاره و به اصحاب خود گويد: اين آن پيغمبر امّى است که من شما را بشارت دادم به او، پس مرا گويد: يا خاتم النبيين، برخيز و شفاعت عاصيان امت خود فرما. من برخيزم براى شفاعت، از مجلس من بوئى پيدا شود که شنوندگان بوئى از آن خوشبوتر استشمام ننموده باشند، پس شفاعت کنم و حق تعالى اجابت فرمايد مرا، و مرا نورى عطا فرمايد از فرق تا قدم که همه اهل عرصات آن را بينند و بدانند که شفاعت من به ايشان نمى‌رسيد، نوميد شوند و نزد شيطان روند و گويند: اهل ايمان را شفيعى پديد آمد و ايشان را شفاعت نمود، ما را جز تو کسى نيست، برخيز و براى ما شفاعت کن. او برخيزد و از مجلس او بوى نتنى عظيم پديد آيد که هيچکس نتنى چنان نشنيده
«1» سوره فاطر آيه 14.
«2» تفسير ابو الفتوح رازى، جلد 6، صفحات 124 و 125.
جلد 7 - صفحه 43
باشد و گويد (معاشر الکفّار إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ الايه) پس همه را در آتش جهنم انداخته به عذاب اليم معذب شوند.
تبصره: همين محاکمه کفار را، ابليس بافجار نيز نمايد که اگر در مقام مخاصمه برآيند که تو ما را اغواء نمودى به مخالفت و معصيت حق، همين جواب را دهد که خدا شما را به لسان انبياء و کتب خود وعده بهشت و ثواب فرموده، من فقط وسوسه نمودم بدون اجبار و اکراهى، شما وسوسه مرا پيروى کرديد و فرمايشات الهى را اعتنا ننموديد به سوء اختيار، پس خود را ملامت کنيد.
بنابراين انسان عاقل بايد زيرک باشد و از آيات الهى پند يابد و رضاى الهى را در کردار و رفتار و گفتار خود منظور داشته، قدم در جاده هوى و هوس و شهوات نگذاشته، فريب شيطان را نخورد به اينکه: دمى را عشق است، يا امروز خوش باشد فردا خدا کريم است، يا دنيا نقد و آخرت نسيه است؛ غافل از آنکه هر نقدى بهتر از نسيه نباشد، اگر چنين باشد چرا انسان به منع طبيب ترک غذاهاى لذيذ را نمايد که نهايت ميل به آن را دارد، به جهت آنکه مبادا توليد مرض ديگر شود، ترک طعام نقد را نمايد به اميد صحت نسيه، و همچنين در تجارات و صناعات و تجارات عموما مال نقد را صرف کنند به اميد نفع نسيه، و ايضا به گفته طبيب نصرانى ترک طعام لذيذ را نمايد به احتمال ضرر، لکن به فرمايش اين همه انبياء و اولياء که کفر و معاصى، سم مهلک، و دار جزاء و ثوابى هست، ظن يا احتمال صدقى را ندهد که موجب شود اجتناب و پرهيز از مخالفت و اقدام به طاعت و متابعت، آيا ديده انصافى نيست تا حکم گردد، و بصيرتى نيست تا هشيارى حاصل آيد.