اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لا تَحسَبَن‌َّ الَّذِين‌َ قُتِلُوا فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ أَمواتاً بَل أَحياءٌ عِندَ رَبِّهِم يُرزَقُون‌َ (169)
و گمان نکني کساني را که کشته شدند در راه خدا مردگانند بلکه زنده‌هايي هستند که در پيشگاه الهي روزي ميخورند.
لا تَحسَبَن‌َّ خطاب بپيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است و مقصود اينست که نبايد همچه گماني کرد الَّذِين‌َ قُتِلُوا و لو در مورد شهداء، يا شهداء بدر يا احد يا شهداء بئر معونه است، و لکن کلام عام است جميع شهداء را شامل بلکه هر که در راه خدا کشته شود و لو احکام شهيد بر او جاري نگردد مثل ائمه هدي و بسياري از اصحاب آنها و بسياري از علماء اعلام و مؤمنيني که براي دين کشته شدند زيرا در آيه لفظ شهيد ندارند بلکه مقتول فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ است، بلکه بتنقيح مناط قطعي شامل کساني که در راه خدمت بدين از دنيا بروند و لو اسم قتل بر آنها صادق نيايد، بلکه بقاعده اينکه اثبات شي‌ء نفي ما عدا را نميکند ميتوانيم بگوئيم تمام مؤمنين بمقتضاي اخبار متواتره اجمالي بلکه مفاد برخي از آيات همين حکم را دارند چنانچه بيايد امواتا اختلاف شد که نسبت موت و حيات چه نسبت است آيا ايجاب و سلب است يا عدم و ملکه است يا تضاد.
تحقيق کلام چنانچه در مجلد سوم کلم الطيب گفته‌ايم که موت نسبت بحيوة
جلد 4 - صفحه 426
نباتي و حيواني عدم و ملکه است و نسبت بحيوة انساني انتقال نشئه است و تضاد است بلکه نسبت بکساني که گفتيم ارتفاع رتبه است که چه بسيار آثار حيات دنيوي هم از آنها مشاهده شده است مثل سر مطهّر حضرت ابي عبد اللّه و ابدان مطهره شهداء کربلاء مثل بدن حرّ و ابدان شهداء احد و ابدان جمعي از علماء مثل صدوق و غيره بَل أَحياءٌ مثل طائري که از قفس بيرون آيد و محبوسي که از حبس خلاصي يابد و مغلولي که از زنجير رهايي جويد و گرفتاري که از شکنجه نجات يابد.
مرگ اگر مرد است گو پيش من آي || تا در آغوشش بگيرم تنگ تنگ
من از او جاني ستانم جاودان || او زمن دلقي بگيرد رنگ رنگ
و از کلام ابي عبد اللّه عليه السّلام است
(خط الموت علي ولد آدم مخط القلادة علي جيد الفتات و ما اولهني الي اسلافي اشتياق يعقوب الي يوسف الخطبة)
عِندَ رَبِّهِم يُرزَقُون‌َ يعني بجوار رحمة اللّه واردون و من نعمائه متنعّمون و في جناته داخلون و الي الدرجات العلي واصلون و بفضله و کرمه و رضوانه و عفوه و مغفرته نائلون، نه اينکه العياذ خدا جسم باشد و مکان داشته باشد نزد او بروند