تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَکُمْ مِنْ زَوالٍ (44)
بعد از آن در مقام تهديد فرمايد:
وَ أَنْذِرِ النَّاسَ: و بترسان اى پيغمبر اهل مکه را، يا مستمر باش برانداز همه مردمان. يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ: از روزى که بيايد عذاب الهى و آن عذاب استيصال، يا روز مرگ يا روز قيامت است. فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا: پس گويند آنان که ستم نمودند به شرک يا تکذيب. رَبَّنا أَخِّرْنا: پروردگار ما باز پس دار ما را، يعنى عذاب ما را تأخير کن و ما را به دنيا بفرست و مهلت بده. إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ: تا مدت نزديک که آن مدت زندگانى دنياست، يا آن مقدار زمانى که بتوان ايمان آورد. نُجِبْ دَعْوَتَکَ: تا اجابت کنيم دعوت تو را در دنيا. وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ: و پيروى کنيم پيغمبران تو را در شرايع.
تبصره: آيه شريفه دليل است بر آن که اهل آخرت مکلف نباشند، چه اگر مکلف بودى ايشان را حاجت بازگشت به دنيا نبودى تا توبه و عمل صالح کنند، همانجا توبه نمودى و ايمان آوردى. ايضا دلالت دارد بر آنکه ايمان، فعل بنده است، چه اگر فعل خدا مى‌بود، هرآينه تمناى عود به دنيا نمى‌کردند.
ايضا اگر کفر و ظلم نعوذ بالله از خدا بودى، هرآينه ظالمين را به خداى متعال
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 321.
جلد 7 - صفحه 71
حجت، و اين مکالمات، روز قيامت واقع نشدى.
خلاصه، چون درخواست بازگشت نمايند، ملائکه در جواب آنها گويند:
أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ: آيا نبوديد شما که از روى مبالغه قسم مى‌خورديد پيش از اين در دنيا که شما هميشه خواهيد بود. ما لَکُمْ مِنْ زَوالٍ: نباشد شما را هيچ زوالى، مراد آنست که مى‌گفتند: ما هميشه در دنيا خواهيم بود و به سراى ديگر منتقل نشويم. اين قول را بر سبيل بطر و غرور مى‌گفتند، و يا حال آنها از طول امل و بناى عمارت مشدده و جمع اموال کثيره زائده بر قدر معيشت دلالت مى‌کرد بر آن. و يا مى‌گفتند چون بميريم از اين حال به حال ديگر، انتقال نيابيم و دائما بر عزت و دولت و جاه و منزلت و قبيله و عشيره باشيم.