تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ «29»
فَإِذا سَوَّيْتُهُ: پس زمانى که تسويه نمودم او را به تمامى خلقت و کمالى خلق. وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي: و جارى ساختم در اجزاى او روحى را که منتسب به من است از جهت شرافت و کرامت (اين اضافه را در اصطلاح اضافه تشريفيه و ملکى نامند) کاشف است از آنکه مالک و قادر بر ايجاد آن، ذات پاک سبحانى باشد نه غير، بلکه هيچ کس را قدرت آفريدن آن نخواهد بود.
تفسير برهان: «1» محمد بن مسلم روايت نموده که از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمودم فرمايش خداوند عزّ و جلّ (وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي) کيفيت اين نفخ را؟ فرمود: روح مانند ريح متحرک، به سبب اشتقاقش از ريح روح ناميده شده، و استعمالش بر لفظ ريح براى مناسبت ارواح باشد با رياح، و اضافه فرموده به ذات خود به واسطه آنکه ذات احديت برگزيده آن را بر ساير ارواح، چنانچه خانه‌اى از ميان خانه‌ها را به خود نسبت داده فرموده خانه من، و رسولى از انبياء را به خود نسبت داده فرموده رسول من، و امثال آن، و تمام آنها
«1» تفسير برهان، جلد 2، صفحه 341.
جلد 7 - صفحه 102
خلق شده، ساخته شده، حادث شده، تربيت شده، تدبير گرديده شده‌اند.
فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ: پس برو درآييد پيش او سجده کنندگان به امر من.
تبصره: ظاهر آيه شريفه مقتضى است که امر سجده به تمام ملائکه بوده حتى جبرئيل و ميکائيل. و نزد بعضى امر مختص به طائفه‌اى از ملائکه بوده.
مفسرين اختلاف نموده‌اند در سجود ملائکه به آدم. نزد بعضى سجده آنها براى خداى عز و جل و آدم عليه السّلام به منزله قبله ايشان بود مانند کعبه معظمه. و روايتى هم در تفسير برهان وارد است و جايز نيست سجده عبادت براى غير خداى تعالى، و اين سجده اطاعت بوده، چون امر الهى به آن صادر شد تعظيم بوده به امر خداوند سبحان «1». و اين سجده تعظيم ملائکه نسبت به آدم عليه السّلام به سبب آن بود که انوار مقدسه حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و آل عصمت عليهم السّلام در صلب او بود.
و آدم مشکوة لمصباح نورهم
فلمّا تجلّى للملائکة خرّت
چنانکه حديث شريف تفسير برهان «2»- که حضرت على بن الحسين عليه السّلام از حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده فرمود: بدرستى که نقل فرمود خدا اشباح ما را از ذروه عرش به پشت آدم عليه السّلام، پس پرسيد: پروردگارا چيست اين انوار؟ فرمود: اشباحى است، نقل نمودم آنها را از اشراف بقاع عرش خود به صلب تو، بدين جهت امر فرمودم ملائکه را به سجده. چون محل اشباح واقع شدى، آدم عليه السّلام گفت:
آشکار فرما ايشان را. خطاب شد: نظر نما به ساق عرش. پس نظر نمود، منطبع در عرش، صورت انوار اشباح ما، چنانچه منطبع شود صورت در آئينه، خطاب شد:
«1» بحار الانوار، جلد 11، صفحه 139، حديث 3 و 4 و 5 و 6.
«2» مدرک پيشين، صفحه 150، فرازى از حديث 25.
جلد 7 - صفحه 103
اى آدم، اين اشباح، افضل خلايق من باشند، اين محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و من حميد در افعالم مشتق ساختم نام او را از اسم خود. و اين على عليه السّلام و من هم على العظيم، مشتق نمودم نام او را از نام خود و اين فاطمه عليها السّلام و من فاطر آسمان و زمين، باز دارم دشمنان را از رحمت خود روزى که حکم فرمايم، و باز دارم دوستان را از آنچه ناگوار باشد ايشان را. و اين حسن عليه السّلام و حسين عليه السّلام مشتق ساختم نام اين دو را از نام خود، ايشانند بهترين مخلوقات، به سبب ايشان اخذ و عطا نمايم، و بواسطه ايشان ثواب و عقاب دهم، پس توسل نما به ايشان در درگاه من، و هرگاه داهيه‌اى به تو رسيد آنها را شفيع قرار ده. پس به ذات خود قسم حق که مأيوس نسازم به سبب ايشان آرزومندى را، و رد ننمايم سائلى را.