تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ «4»
ديگر از شواهد قدرت آنکه:
خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ: بيافريد آدمى را از آب منى که مايعى است نجس و پست و بى‌حس و شعور و سيال، که وضع و شکل و صورت نپذيرد، به قدرت کامله و حکمت بالغه، صورت انسانى به آن عطا، و فهم و عقل و ادراک به او مرحمت، صنعت اعجوبه از آن هويدا گردانيد.
جلد 7 - صفحه 163
دهد نطفه را صورتى چون پرى
که کرده است بر آب صورتگرى
اينجاست داستان عالم کبير که عقول دانشمندان را واله و متحير سازد.
فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ: پس آنگاه انسان جدل کننده است آشکارا، يعنى مناظره مى‌کند و مى‌خواهد که سخن خود را به حجت ثابت سازد. مراد ابى بن خلف باشد که استخوانهاى پوسيده را نزد پيغمبر مى‌آورد و مى‌گفت: «مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ» «1» حق تعالى آيه شريفه نازل فرمود که: او جمادى بود، ما او را حس و نطق داديم، اکنون با ما مجادله نمايد، چرا استدلال نمى‌کند به مبدأ بر معاد به آن که آن ذاتى که قادر بود بر ايجاد او، البته قدرت بر اعاده خواهد داشت.
تبصره: آيه شريفه اشعارى است به آنچه مرتکب شود انسان از حق‌ناشناسى و ناسپاسى خداوند سبحان که با اعطاء وجود و بقا و فهم و ادراک و عقل و ساير نعمتهائى که آنا فآنا فياض مطلق نسبت به انسان منظور دارد، در مقابل به عوض شکرگزارى و اظهار قدردانى، کفران نموده انکار و مخالفت خالق منّان را پيش گيرد؛ و البته عقل و وجدان اين رويه را بدترين کارها داند. نزد بعضى آيه شريفه بيان احوال انسانى را فرمايد: پست‌ترين مرتبه او نطفه بى‌حس و شعور، بعد منقلب شود از حالى به حالى تا برسد به مرتبه کمال که ظاهر نمايد آنچه در درون و قلب او باشد؛ بنابراين آيه شريفه اشاره است به کمال علم و قدرت حضرت ذو الجلال.