اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ اللّه‌ُ يَعلَم‌ُ ما تُسِرُّون‌َ وَ ما تُعلِنُون‌َ «19»
و خداوند ميداند آنچه مستور و مخفي ميکنيد و آنچه ظاهر و هويدا و علنا بجا ميآوريد از باطن و ظاهر شما خبر دارد، تفسير اينکه آيه واضح است و مکرر بيان شده، لکن جميع طبقات کفّار و ارباب ضلالت معتقد اينکه جمله نيستند حتي حکماء بزرگ که در منظومه بيست و پنج قول در باب علم باري نقل ميکند.
و قيل لا علم له بذاته و قيل لا يعلم معلولاته.
تا آخر کلام و يهود و نصاري و مجوس که معتقد بتجسم هستند و علم را از عوارض ذات ميدانند و بسيار اهل سنت که صفات را زائد بر ذات قائلند، يا صور مرتسمه ميگويند، يا قائل بتجسّم هستند باين عموم معتقد نيستند، حتي ميان طبقات شيعه هم بسياري مخالف هستند، و بالجمله مذهب حق اخذا از ائمه طاهرين و دليل عقلي و نقلي اينکه صفات عين ذات است و غير متناهيست و محدود نيست.
توضيح کلام گفتند الممکن زوج ترکيبي مرکب از ماهيت و وجود است، مثلا انسان را تصور ميکنيم با جميع خصوصياتش و مي‌گوييم مفهوم انسان و اينکه مفهوم را ماهيت ميگويند: محدود بحدود و الماهية ليست الاهي سپس حکم ميکنيم بوجود يا عدم او مي‌گوييم الانسان موجود و العنقاء معدوم و اينکه حکم در عالم تصور است که گفتند:
ان الوجود عارض الماهية تصورا و اتحدا هوية.
و در مقام خود گفته‌ايم اصل وجود است نه ماهيت خلافا للقائلين باصالة الماهية ان الوجود عندنا اصيل و قول من خالفنا عليل لکن ذات اقدس ربوبي صرف الوجود است يعني در ذهن در نميآيد از امير المؤمنين عليه السّلام است فرمود:
کلما ميزتموه باوهامکم فهو مخلوق مثلکم مردود اليکم.
و لکن واجب الوجود صرف وجود است غير محدود بحدي شدة و مدة و عدة و صرف وجود در ذهن نميآيد، زيرا هر مفهوم متصوري بايد سلب وجود خارجي از او کرد
جلد 12 - صفحه 98
و وجود ذهني باو داد تا متصور شود و صرف وجود را اگر سلب وجود از او کني عدم صرف است و هيچ مفهومي بوجود خارجي ممکن نيست در ذهن در آيد، و لذا صفات الهي امور انتزاعيست از نفس وجود، زيرا مراتب وجود است، لذا امير المؤمنين عليه السّلام است فرمود:
و کمال توحيده نفي الصفات عنه
الخطبة پس حدي از براي صفات نيست لذا ميفرمايد: وَ اللّه‌ُ يَعلَم‌ُ ما تُسِرُّون‌َ وَ ما تُعلِنُون‌َ بل وَ أَن‌َّ اللّه‌َ قَد أَحاطَ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عِلماً طلاق آيه 12.