تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوکاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْ‌ءٍ وَ مَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (75)
بعد از آن مثلى بيان فرمايد براى معبودان به باطل، و چون دو قسم بودند:
بعضى صاحب شعور و ادراک مانند عيسى و عزيز، و برخى بدون حس و ادراک مانند اصنام و اوثان، لذا ابتدا مثل براى اول را مى‌فرمايد:
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا: بيان فرمود خداى تعالى مثلى را. عَبْداً مَمْلُوکاً: بنده مملوکى که غير مکاتب و غير مأذون باشد. لا يَقْدِرُ عَلى شَيْ‌ءٍ: توانائى ندارد بر هيچ چيزى از نفع و ضرر. وَ مَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا: و آن کسانى را که روزى داده باشيم او را از جانب خود. رِزْقاً حَسَناً: روزى نيکو، يعنى بسيار و بى‌مزاحم که در آن تصرف کند بر حسب دلخواه. فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ: پس اين مرد آزاد و مرزوق نفقه مى‌کند از آن روزى. سِرًّا وَ جَهْراً: پنهان و آشکارا، يعنى هر نوع که مى‌خواهد خرج کند و از کسى نمى‌ترسد. هَلْ يَسْتَوُونَ: آيا برابرند، يعنى مساوى نيستند بندگان بى‌اختيار و تصرف در اموال با خواجگان صاحب اقتدار و خداوندان مال و منال. پس چون مملوک عاجز با مالک قادر متصرف، برابر نيست، پس عيسى و عزيز و امثال آن که مملوک حق تعالى و از خود هيچ قوه و
جلد 7 - صفحه 247
قدرتى ندارند، چگونه شريک قاهر قادر، و مالک الرقاب خواهند بود.
تنبيه: در انوار گفته «1» که: حق تعالى تمثيل فرموده شريکانى را که کفار معتقدند از عيسى و عزير، به مملوک عاجز از تصرف، و ذات خود را تمثيل فرموده به آزادى که او سبحانه او را مالک گردانيده به اموال کثير و تصرف در آن نموده به هر وجه انفاق نمايد، و احتجاج فرموده به امتناع اشراک، و تسويه ميان بنده عاجز و حرّ قادر با وجود تشارک در جنسيت و مخلوقيت بر امتناع تسويه ميان معبودانى که عاجز و محتاجند، و ميان خداوندى که غنى مطلق و قادر على الاطلاق است.
عبرت: صاحب کشف المحجوب نقل نموده که: روزى به مجلس شيخ ابو العباس شفائى درآمدم، وى را ديدم اين آيه مى‌خواند و مى‌گريست و نعره مى‌زد. من پنداشتم که از دنيا خواهد رفت، گفتم: اى شيخ، اين چه حالت است؟ گفت: يازده سال است مى‌گذرد تا ورد من اينجا رسيده، و از اينجا نمى‌توانم گذشت.
آرى حدوث به قدم نتواند رسيد، و ممکن از کنه واجب خبر نتواند داد. چه نسبت خاک را با عالم پاک. نزد بعضى آيه شريفه ضرب المثل است براى مؤمن موافق و کافر منافق. در منهج «2» مراد به مؤمن حضرت امير المؤمنين عليه السّلام و مراد به کافر أبو جهل لعنه اللّه مى‌باشد.
الْحَمْدُ لِلَّهِ: حقيقت حمد و ثنا و تمام آن مختص است مر خداى تعالى را که مولاى کلّيه نعم مى‌باشد. پس هيچ کس مستحق و سزاوار ستايش نيست مگر ذات احديت سبحانى، چه جاى مستحق پرستش باشد، پس بندگى غير خدا جايز نيست، يا شکر و سپاس مرخداى را که ما را به ادله توحيد ارشاد فرمود. بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ: بلکه بيشتر مردمان، يعنى همه مشرکان نمى‌دانند و به
«1» منهج الصادقين جلد 5، صفحه 212 (به نقل از انوار)
«2» منهج الصادقين جلد 5، صفحه 212.
جلد 7 - صفحه 248
جهت جهالت و نادانى، نعمت الهى را به غير نسبت دهند، و لذا غير ذات احديت را پرستش کنند.