تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْکَمُ لا يَقْدِرُ عَلى شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ کَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَ مَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (76)
بعد از آن مثلى براى اصنام و اوثان بيان مى‌فرمايد:
وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا: 1- بيان کرد خدا مثلى را و آن اين است که: رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْکَمُ: دو مردى که يکى از آن دو گنگ و لال باشد نمى‌فهمد و فهميده نشود از او چيزى، يعنى مادرزاد که نشنود و نگويد. لا يَقْدِرُ عَلى شَيْ‌ءٍ: توانائى ندارد بر فهم هيچ چيز از صنايع و تدابير به جهت نقصان عقلش.
وَ هُوَ کَلٌّ عَلى مَوْلاهُ: و با اين همه سنگين و گران و وبال است امر او بر آقاى او و به رعايت و صيانت حال او درمانده باشد. أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ: هرجا که توجه سازد او را، يعنى به هر مهمى که او را فرستد، باز نيابد به خير و نيکوئى، و کارى نسازد و کفايتى نکند، زيرا از ما فى الضمير خود خبر نتواند دهد، و نه جوابى که گويند در تواند يافت. اين بنده موصوف به صفات مذکوره، هَلْ يَسْتَوِي هُوَ: آيا برابر باشد او. وَ مَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ: و کسى که امر مى‌نمايد به راستى و درستى، يعنى سخن گوى باشد با کفايتى تمام و رشدى کامل و فهمى درست که امر مى‌کند به عدل، و عدل صفتى است جامع جميع مکارم و فضايل. وَ هُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ: و او در نفس خود بر راهى راست و سيرتى درست و طريقه‌اى پسنديده است، به هر مطلب که توجه کند زود به مقصد برسد، پس چنانکه گنگ و لال بى‌حاصل مساوى، اين کامل فاضل نيست،
جلد 7 - صفحه 249
همچنين بتان بى‌اعتبار بى‌اقتدار را نسبت مساوات با حضرت پروردگار با اقتدار نخواهد بود.
2- در بيان وجه ضرب المثل آن که خداوند تعالى مثل زده است کسى را که اميدوارى خير در او باشد بتمامه با کسى که هيچ اميدوارى در او نباشد و اصل خيرات هم تماما از حق تعالى باشد، پس چگونه تساوى خواهد بود بين ذات احديت و ميان ديگرى در عبادت و طاعت.
3- مراد مثل کافر است با مؤمن.
4- تفسير برهان «1»- حضرت باقر عليه السّلام در فرمايش الهى: هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَ مَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ قال هو على بن أبي طالب عليه السّلام وَ هُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ.
در تفسير روح البيان نقل نموده که مراد از «ابکم» أبو جهل و اسمش عمرو بن هشام، و مراد از من يأمر بالعدل عمار بن ياسر عنسى است أبو جهل شکنجه مى‌نمود عمار را و مادرش سميه را که کنيز أبو جهل بود براى مسلمان شدن او، عاقبت روزى به سميه گفت: ايمان آوردى به حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به سبب دوست داشتن جمال او، و با نيزه چنان به دهان او زد که وفات نمود، و اول شهيد در اسلام است از زنان.
تتمه: بعضى در آيه شريفه تحقيقى ذکر نموده به اينکه اشاره است به نفس اماره که قدرت بر خير ندارد، زيرا از شأنش متابعت هوى و مخالفت امر مولى است؛ و روح که از شأنش امر نمودن نفس است به طاعت الهى و حسن عبوديت سبحانى و دشمن مؤمن سه چيز باشد: نفس و شيطان و دنيا، پس محاربه کن نفس را به مخالفت آن، و شيطان را به ذکر الهى نمودن، و دنيا را به قناعت کردن. حکيمى گويد: نفس تو دزد باشد، مبادا تو را بدزدد.