تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا تَتَّخِذُوا أَيْمانَکُمْ دَخَلاً بَيْنَکُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَ تَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ لَکُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (94)
بعد از آن تأکيد و مبالغه در قبح نقض عهد تصريح فرمايد به نهى از آن:
وَ لا تَتَّخِذُوا أَيْمانَکُمْ دَخَلًا بَيْنَکُمْ: و فرا مگيريد سوگندهاى خود را مکر
«1» انعام آيه 35.
جلد 7 - صفحه 275
و حيله و غل و خيانت در آنچه ميان شما باشد چنانچه قسم خوريد با کسى، تا بر شما اعتماد و اطمينان نمايد و از مکر و حيله شما ايمن شود، آنگاه خلاف قسم رفتار کنيد و عهد را بشکنيد. فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها: تا که بلغزد قدم از شارع اسلام بعد از ثبات و استوارى آن، يعنى اين عهدشکنى شما، موجب تزلزل اقدام شود نسبت به اسلام و پيغمبر اسلام.
تبصره: از اين آيه شريفه چنين مستفاد مى‌شود که شخص مسلمان متدين، نبايد رفتار و گفتارش قسمى باشد که موجب تزلزل و سستى ديگران گردد، بلکه البته بايد افعال و اقوالش دستور و سرمشقى باشد براى ثبات و استقامت سايرين، لذا از ائمه معصومين عليهم السّلام مروى است «1»: کونوا لنا زينا و لا تکونوا علينا شينا بوده باشيد براى ما آرايش، و مباشيد براى ما بدنامى و زشتى.
نکته: قوله (فَتَزِلَّ قَدَمٌ) توحيد و تنکير به جهت آن است که زلل يک قدم عظيم است چه برسد به اقدام بسيار.
وَ تَذُوقُوا السُّوءَ: و بچشيد بدى و رنج دينى. بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ: به سبب باز ايستادن شما از راه خدا، يعنى از وفاى به عهد يا بواسطه منع شما غير خود را از راه خدا، زيرا آن سنت سنيه مى‌شود که مردم بر آن عمل مى‌کنند و شما در نتيجه با آنها شريک باشيد. وَ لَکُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ: و مر شما راست در آخرت عذابى بزرگ.
تنبيه: اگر پايه انصاف در ميان آيد، و تأمل و تفکر در آيات قرآنيه شود، هرآينه هر قطعه آن يک نوع دستور اخلاقى زندگانى بشر را بيان فرمايد. ملاحظه فرما در اين صفت خلف عهد به مکر و خدعه و حيله، که موجب اختلال نظام است، چقدر تأکيدات فرموده، حتى به مرتبه‌اى که آن را جزو بازداشتن مردمان از راه خدا شمرده، و آثار رسيدن به بدى که نتيجه دنيوى و دچار عذاب عظيم که پاداش اخروى است بر آن مقرر داشته.
«1» بحار الانوار، جلد 68، باب 19، صفحه 151، حديث 6 (روايت از امام صادق عليه السّلام)
جلد 7 - صفحه 276
در امالى صدوق قدس الله سره از حضرت رضا از اجداد گرام خود عليهم السّلام: قال قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم من کان مسلما فلا يمکر و لا يخدع فانّى سمعت جبرئيل يقول انّ المکر و الخديعة فى النّار ثم قال عليه السّلام ليس منّا من غش مسلما و ليس منّا من خان مسلما ... «1» فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هر که مسلمان باشد، نبايد مکر کند و خدعه نمايد. پس شنيدم جبرئيل مى‌گفت: بتحقيق اهل مکر و خدعه در آتشند. بعد فرمود: نيست از ما کسى که غش نمايد مسلمانى را، و نيست از ما کسى که خيانت کند با مسلمانى. و از اين قبيل اخبار بسيار است.