تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لکِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (93)
وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ: و اگر خواستى خدا بر وجه جبر و قهر و قسر، يعنى حکمت الهى تقاضا نمودى. لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً: هرآينه گردانيدى شما را يک گروه متفق بر اسلام به طورى که هيچ اختلاف ننمودى، و اين مخالف حکمت و نقض غرض، و منافى با تکليف، و صدور آن از ذات حکيم على الاطلاق محال است. وَ لکِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ: و لکن فرو مى‌گذارد در ضلالت و خذلان هر که را مى‌خواهد، يعنى کسانى که با وجود ظهور آيات باهره و معجزات قاهره، به جهت فرط عناد، نظر در آن ننموده، ايمان را قبول نکنند، به سوء اختيار کفر ورزيدند، حق تعالى ايشان را واگذارد به حال خود، و نظر لطف را از ايشان باز گيرد. وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ: و راه نمايد به توفيق الطاف هر که را خواهد، يعنى کسانى که بر طريق استرشاد تأمل و تفکر در آيات الهيه کنند،
جلد 7 - صفحه 274
حق تعالى ايشان را توفيق هدايت کرامت فرمايد، و مثل اين است آيه (وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى). «1» آنگاه بر سبيل تهديد فرمايد: وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ: و هرآينه البته البته سؤال کرده خواهيد شد در محشر از آنچه بوديد که عمل کرديد. مراد سؤال تبکيت و مجازات است.
تبصره: اين مطلب مبرهن شده که صدور قبيح و عبث و لغو و ظلم از ذات احديت محال است، پس هرگاه حق تعالى بندگان را گمراه نمايد، هرآينه لازم آيد: اولا: صدور قبيح؛ يعنى گمراهى. ثانيا: لغو و عبث بودن ارسال رسل و انزال کتب. ثالثا: تحقق ظلم نسبت به خداى تعالى به سبب تعذيب کفار در آخرت. بنابراين مراد از آيه خذلان و واگذاشتن يا گمراهى از طريق بهشت باشد. رابعا: فرمايش (وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) نيز اين مطلب را برهانى گرداند.
بدين تقرير، اگر اراده کفر و معاصى از ذات واجب الوجود جايز بودى، هرآينه تهديد و وعيد بر آن جايز نبودى، لکن وعيد و تهديد جايز باشد به دليل وقوع آن؛ نتيجه دهد: پس اراده کفر و معاصى از واجب الوجود جايز نخواهد بود (تعالى اللّه عما يقول الظالمون علوا کبيرا).