اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
مَن کَفَرَ بِاللّه‌ِ مِن بَعدِ إِيمانِه‌ِ إِلاّ مَن أُکرِه‌َ وَ قَلبُه‌ُ مُطمَئِن‌ٌّ بِالإِيمان‌ِ وَ لکِن مَن شَرَح‌َ بِالکُفرِ صَدراً فَعَلَيهِم غَضَب‌ٌ مِن‌َ اللّه‌ِ وَ لَهُم عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ (106)
کسي که کافر شد بخداوند از بعد آنکه ايمان آورده بود مگر کسي که اکراه کردند او را و قلبش مطمئن بايمان باشد و لکن کسي که سينه او بکفر منشرح شده پس بر اينها غضب الهي متوجه ميشود و از براي آنها عذاب عظيم است اينکه آيه شريفه مشتمل بر چند جمله است.
جمله اولي راجع بمرتدّ است و مرتدّ کسي را گويند که پس از اسلام کافر شود و اينکه دو قسم است مرتد فطري و مرتد ملّي امّا فطري کسي را گويند که نطفه او در اسلام منعقد شده باشد و اينکه محکوم باحکام خمسه پنج حکم دارد.
«1» نجاست بدن.
«2» انتقال جميع اموالش بوراث مسلمان و اگر در هيچ طبقات ارث وارث مسلمي ندارد منتقل بامام ميشود چون
(امام وارث من لا وارث له)
است.
«3» بينونت زوجه او بايد چهار ماه و ده روز عده نگه دارد که عدّه وفات است بنص‌ّ قرآن أَربَعَةَ أَشهُرٍ وَ عَشراً پس از آن شوهر کند، «4» محکوم بقتل است.
«5» که محل خلاف است بين علماء که توبه او قبول ميشود يا نميشود مشهور قائل بعدم قبول هستند جماعتي قائل هستند بقبول توبه او و جماعتي قائل به اينکه بر حسب باطن قبول است و نجات از عذاب آخرت دارد ولي بر حسب ظاهر قبول نيست و احکام مرتد بر او بار ميشود و تحقيق کلام اينست که توبه او قبول است غاية الامر اگر قبل از ثبوت نزد حاکم توبه کرد قبول و احکام مرتد بر او بار نميشود باين معني که اگر مالي تحصيل کرد مالک ميشود و اگر زني را تزويج کرد عقدش صحيح است و حکم قتل هم از او برطرف ميشود نه اينکه اموال سابقه باو برگردد و زوجه او زوجه او شود و اگر بعد از ثبوت توبه کند احکام بر او جاريست و امّا ملّي آنکه کافر بوده
جلد 12 - صفحه 193
ايمان آورد پس از ايمان کافر شد در احکام مشترک است جز در قتل که او را بايد حبس کنند تا آنکه در حبس بميرد يا توبه کند و نجات يابد و اينکه جمله مفاد مَن کَفَرَ بِاللّه‌ِ مِن بَعدِ إِيمانِه‌ِ است.
جمله دوم راجع بتقيه است که اگر کسي گرفتار کفار يا مخالفين شد و جان و مال و عرض آن در خطر است بايد بزبان اظهار کفر يا سني‌گري کند و حفظ جان و مال و عرض خود کند ولي قلبا مطمئن بايمان باشد مثل عمار که با پدر و مادرش گرفتار کفار شدند و گفتند بايد از پيغمبر بيزاري بجوئيد پدر و مادرش اباء کردند آنها را کشتند عمار بيزاري اظهار کرد و نجات پيدا کرد که مفاد (إِلّا مَن أُکرِه‌َ وَ قَلبُه‌ُ مُطمَئِن‌ٌّ بِالإِيمان‌ِ) است و در اخبار بسيار تمسک بهمين جمله کردند براي صحت فعل عمار حتي در بعضي اخبار اشاره دارد که چرا ميثم تبري از امير المؤمنين نکرد و خود را در معرض قتل در آورد مثل عمار نکرد حتي در بعض اخبار اينکه حديث منسوب بامير المؤمنين را تکذيب کردند که فرموده باشد:
(ان دعيتم الي سبّي فسبّوني و ان دعيتم الي البراءة منّي فلا تبرؤا منّي).
بلکه فرموده:
(و ان دعيتم الي البراءة منّي فانّي علي دين محمّد صلّي اللّه عليه و اله و سلّم).
چنانچه عمار اظهار برائت از رسول اللّه نمود و اخبار در باب تقيه بسيار است چنانچه ميفرمايد:
(التقية ديني و دين آبائي).
حتي گفتند حضرت صادق عليه السّلام در مقابل منصور فرمود:
(السلام عليک يا امير المؤمنين)
و لو در نيّت و قصدش حضرت علي عليه السّلام بوده.
حتي دارد شخصي خدمت حضرت صادق در حضور اصحاب آن حضرت عرض کرد (ما تقول في شيخين).
حضرت فرمود:
(هما امامان عادلان قاسطان کانا علي الحق و مضيا عليه عليهما رحمة اللّه).
پس از رفتن آن شخص اصحاب عرض کردند همچه عقيده‌اي خود اهل تسنن در حق شيخين ندارند.
جلد 12 - صفحه 194
حضرت فرمود اما اينکه گفتم هما امامان بواسطه آيه شريفه أَئِمَّةً يَدعُون‌َ إِلَي النّارِ و اما قاسطان بآيه شريفه وَ أَمَّا القاسِطُون‌َ فَکانُوا لِجَهَنَّم‌َ حَطَباً چون قسط از لغة اضداد است و اما عادلان براي اينکه عدول کردند از امير المؤمنين و اينها بر عداوت او بودند که علي بر ضرر است و مضيا عليه بهمين عداوت از دنيا رفتند عليهما رحمة اللّه و رحمة اللّه پيغمبر است و بر عليه آنها است.
(جمله سيم) عذاب مرتد دو عذاب است يکي غضب الهي که در دعاء کميل ميفرمايد
(و هذا ما لا تقوم له السماوات و الارض)
و ديگر عذاب عظيم که در ميانه عذابهاي الهي عظمت دارد که مفاد (وَ لکِن مَن شَرَح‌َ بِالکُفرِ صَدراً فَعَلَيهِم غَضَب‌ٌ مِن‌َ اللّه‌ِ وَ لَهُم عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ).