تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ (190)
شأن نزول: قريش از يهود معجزه حضرت موسى عليه السّلام را پرسيدند، عصا و يد بيضا و غيره را بيان کردند. و معجزه حضرت عيسى عليه السّلام را پرسيدند، زنده نمودن مردگان و شفاء اکمه و ابرص را گفتند. پس خدمت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کردند: ما معجزه اين دو پيغمبر را مطلع شديم، اگر کوه صفا را طلا کنى، علامت يگانگى معبود تو دانيم؛ آيه شريفه نازل شد:
اگر طالب آيات خدائيد:
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 325
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: بتحقيق در خلقت آسمانهاى با عظمت و عجائب قدرت و زمين و آنچه در آنست از انواع غرائب، وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ و آمد و رفتن شب و روز، يا اختلاف آنها در نور و ظلمت، يا در زياده و نقصان، لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ: هر آينه علامات و نشانه‌هائى است بر وجود خالق و يگانگى ذات و صفات او براى صاحبان عقول صافيه از شوائب، که به ادراک دقايق اسرار و حقايق آثار، مدرک و مستبصر باشند.
تبصره: اقتصار بر خلق آسمان و زمين و اختلاف شب و روز، به جهت آن است که تغيير مناط استدلال است، و اين امور در معرض جمله انواع تغيّرند، زيرا تغير سه قسم است: 1- يا در ذات شى‌ء است، مثل تغيّر شب و روز.
2- تغير در جزء شى‌ء، مانند تغير عناصر به تبدل صور آن. 3- تغير در خارج از شى‌ء، مانند تغير افلاک به تبدل اوضاع آن. و لذا حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: ويل لمن قرئها و لم يتفکّر فيها «1». واى بر کسى که اين آيه را بخواند و تفکر در آن ننمايد.
توضيح: ابواب معارف و توحيد، از اين آيه، عقل عاقل را رهنما است بدين تقرير: وقتى تصور خلق آسمان و زمين را نمايد، اذعان نمايد عقل به آنکه موجودات عالم علوى و سفلى فعل فاعلى باشد. حکم نمايد که فاعل آن، قادر است. و چون صدور فعل با اين اتقان و نظم، از جاهل ممکن نيست، پس عقل حکم نمايد بر اينکه اين فاعل عالم است. و چون عقل البته مرده را محل صدور افعال نداند، لذا حکم کند اين فاعل، حىّ است. و چون فعل از فاعل به اختيار صادر است، عقل حکم نمايد که اين فاعل مريد (صاحب اراده) است. و چون اين فاعل، عالم به محسوسات و معقولات مى‌باشد، عقل حکم کند که ذات او مدرک است. و چون براى ذات او وجوب وجود مى‌بيند، پس او را مسبوق به عدم نداند، حکم نمايد به اينکه ذات او قديم است. و چون لحوم عدم براى ذات او تصور
«1» مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 554. (با مضمون مشابه)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 326
نمى‌کند، عقل حکم نمايد به اينکه ذات او ازلى و ابدى است. و همچنين نسبت به تکلّم، صادقيّت را در باره او حاکم است. خلاصه منشأ تمام صفات کماليه امور وجوديه مى‌باشد، به خلاف صفات سلبيه که منشأ انتزاع آنها امور عدميه خواهد بود.
«ثعلبى» در تفسير خود از محمد بن حنفيه نقل نموده که حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: چون حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در شب برخاستى، مسواک نمودى، و بعد نظر در آسمان کردى و اين آيه را تا آخر سوره تلاوت نمودى «1».