تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِينَ يَذْکُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَکَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ (191)
بعد از آن وصف اولوا الالباب را فرمايد:
الَّذِينَ يَذْکُرُونَ اللَّهَ: صاحبان عقول صافيه، کسانيند که ياد مى‌کنند و متذکر شوند خدا را، قِياماً وَ قُعُوداً: در حالى که ايستاده و در وقتى که نشسته‌اند، وَ عَلى جُنُوبِهِمْ: و در آن زمان که بر پهلوهاى خود افتاده‌اند. غرض از اين حالت سه گانه دوام ذکر است، يعنى در ياد خدا و در درياى محبتش، مستغرق‌اند که: من احبّ شيئا اکثر ذکره. و در حديث آمده: من احبّ ان ترتع فى رياض الجنّة فليکثر ذکر اللّه. «2» هر که دوست دارد که متنعم شود در باغات
«1» مدرک پيشين
«2» بحار الانوار، جلد 93، صفحه 158، حديث 20 (مضمون مشابه) المحجّة البيضاء، جلد 2، صفحه 267.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 327
بهشتى، پس بايد ذکر خدا بسيار نمايد.
صدوق رضوان اللّه عليه در «امالى» روايت نموده از حضرت باقر عليه السّلام که فرمود: هميشه مؤمن در رحمت است مادامى که در ياد خدا باشد، ايستاده يا نشسته يا به پهلو خوابيده. بعد اين آيه را تلاوت فرمود «1».
صفت ديگر اولوا الالباب آنکه: وَ يَتَفَکَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: و تفکر مى‌کنند از روى استدلال در آفرينش آسمانها با اين عظمت، و ثوابت و سيارات و نير اعظم و اصغر، و احوال طاريه بر آن از رعد و برق و ابر و باران و غيره و همچنين زمين با اين بسطت به اقسام مختلفه، و خلق جماد و نبات و حيوان و انسان و احوال ظاهره در آنها، هر آينه برهان محکمى است در ارشاد عقل به يگانگى قادر حکيم على الاطلاق، و لذا احاديث بسيار در فضيلت تفکر وارد شده:
1- در کتاب «کافى» از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مى‌فرمود: نبّه بالتّفکّر قلبک و جاف عن اللّيل جنبک و اتّق اللّه ربّک «2». آگاه کن به تفکر، قلب خود را؛ و خالى کن از شب، پهلوى خود را؛ و بپرهيز خداى، پروردگارت را.
2- قال امير المؤمنين عليه السّلام: التّفکّر يدعو الى البرّ و العمل به «3». فرمود حضرت امير المؤمنين عليه السّلام: تفکر، مى‌خواند شخص را به نيکوکارى و عمل به آن.
3- قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: افضلکم منزلة عند اللّه تعالى يوم القيامة اطولکم جوعا و تفکّرا و ابغضکم الى اللّه کلّ نؤم اکول «4». فرمود رسول
«1» بحار الانوار، جلد 93، صفحه 152، حديث 10 (در اصل به جاى رحمت، صلاة آمده)
«2» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب التفکر، صفحه 54، حديث اوّل
«3» همان مدرک، صفحه 55، حديث 5
«4» المحجّة البيضاء، جلد 5، صفحه 146.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 328
خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: افضل شما از حيث منزلت نزد خداى تعالى در روز قيامت، کسى است که طولانى باشد گرسنگى او، و تفکر او؛ و دشمن‌ترين شما نزد خدا، بسيار خواب کننده و بسيار خورنده باشد.
4- از حضرت عيسى عليه السّلام سؤال شد: افضل مردم کيست؟ قال: من کان منطقه ذکرا و صمته فکرا و نظره عبرا «1». فرمود: هر که نطق او ذکر، و سکوت او فکر، و نظر او عبرت باشد.
5- روزى حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم برخوردند به جماعتى که متفکر بودند. فرمود: چرا تکلم نکنيد؟ عرض کردند: فکر مى‌کنيم در مخلوقات خدا. پس حضرت فرمود: چنين است، فکر کنيد در خلق الهى و تفکر ننمائيد در ذات سبحانى «2».
رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا: (نتيجه تفکر عقول خالصه در آسمان و زمين آنکه گويند:) پروردگارا نيافريدى اين آسمان و زمين و مخلوقات را باطل و عبث و بيهوده، بدون رعايت حکمت و مصلحت، بلکه خلق تمام، محض حکمت عظيمه است که از جمله آن، آنکه: مبدء وجود انسان و سبب معاش و هادى ايشان است به معرفت تو، و ترغيب بر طاعت تو و ارشاد به سپاسدارى و حق شناسى، تا بدين واسطه نائل به سعادت ابديه و سعادت سرمديه باشد.
سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ: پاک و منزه باشد ذات يگانه تو از عيوب و نقايص، پس نگاهدار ما را در ظل عنايت و لطف خود از عذاب آتش جهنم، به جهت قصور در تأمل و تدبر و طاعت و بندگى ذات يگانه ذو الجلال تو.