تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ (190)
ترجمه
همانا در آفرينش آسمانها و زمين و آمد و شد شب و روز هر آينه نشانه‌ها است از براى صاحبان خردها..
تفسير
صاحب خردان روشن ضمير بر هر ذره از ذرات ممکنات که نظر نمايند قبل از آن و با آن و بعد از آن حق را مشاهده مى‌نمايند و از حقيقت وجود بهر موجودى پى ميبرند و از اين مرتبه که تنزل نمايند از وجود مصنوع بوجود صانع استدلال مى‌کنند و هر قدر صنعت اکمل باشد دليل بر کمال صانع است.
برگ درختان سبز در نظر هوشيار
هر ورقى دفتريست معرفت کردگار
چه رسد بگردش فلک و توليد شبانه روز و تابش آفتاب و ماه و ستارگان و پرورش نباتات و وزيدن باد و رسيدن باران و دميدن گياه و بهره بردارى ما که تمام اينها دلالت دارد بر آنکه يک مدبّر کامل در تمام اجزاء اين کارخانه با عظمت حکمفرما
جلد 1 صفحه 548
است که بايد تمام اين اجزاء دست بهم داده کار کنند و ما استفاده نمائيم و بکمال لايق خود برسيم.
ابر و باد و مه و خورشيد و فلک در کارند
تا تو نانى بکف آرى و بغفلت نخورى
همه از بهر تو سرگشته و فرمانبردار
شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبرى
و بهترين وسيله از براى معرفت خدا و علم و حکمت و قدرت و عظمت و وحدانيت او مراجعه بهمين کتاب آفاق است و بعد از آن کتاب انفس است و الحق کتاب توحيد مفضل در اين باب بى‌نظير است و عامه مردم را از اين راه ميتوان خدا شناس نمود لذا از پيغمبر (ص) روايت شده است که واى بحال کسيکه اين آيه را تلاوت کند و تفکر در آن ننمايد
هر گياهيکه از زمين رويد
وحده لا شريک له گويد
عالم متغير است و هر متغيرى حادث است پس عالم حادث است و محتاج بمؤثر و نظام احسن دليل بر وجود احسن الخالقين است يک ساعت تفکر در اين آيه بهتر از عبادت هفتاد سال است البته با وجود عقل سليم از شوائب اوهام بمقصود نائل خواهى شد انشاء اللّه تعالى.