تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
الَّذِينَ يَذْکُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَکَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ (191)
ترجمه
آنانکه ياد ميکنند خدا را ايستاده و نشسته و بر پهلو آراميده و انديشه مينمايند در آفرينش آسمانها و زمين پروردگار ما نيافريدى اين را باطل منزهى تو از هر عيب پس نگاهدار ما را از عذاب آتش..
تفسير
ياد خدا در هر حال خوب است مکان و زمان و هيئت شخص که ايستاده باشد يا نشسته يا ساير هيئات مدخليت در اصل حسن آن ندارد بلى ممکن است موجب مزيد حسن شود بعضى از ازمنه و امکنه و هيئات باعتبار فضيلت و شرافت و مشقت آن از پيغمبر (ص) روايت شده که کسيکه دوست دارد گردش کند و متنعم شود در باغهاى بهشت پس بايد زياد ذکر خدا نمايد و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که کسيکه زياد ذکر خدا نمايد خدا او را دوست دارد و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت نموده در اين آيه که شخص سالم نماز را ايستاده و نشسته بجا ميآورد
جلد 1 صفحه 549
و مريض نشسته و کسيکه ضعفش زياده از حد نشستن باشد به پهلو ميخوابد و نماز مى- گذارد و در امالى و عياشى از آنحضرت نقل نموده که هميشه مؤمن نماز گذار است ماداميکه در ذکر خدا باشد چه ايستاده باشد چه نشسته چه بپهلو آرميده و آنکه اين آيه را تلاوت فرمود و نيز خوب است تفکر در مخلوقات الهى و عبرت گرفتن از آنها در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که افضل عبادات همواره انديشه نمودن در خدا و در قدرت او است و از حضرت رضا (ع) روايت شده است که عبادت بزيادى نماز و روزه نيست همانا عبادت تفکر در امر خدا است و از پيغمبر (ص) روايت شده است که يک ساعت فکر نمودن بهتر است از يک شب نماز گذاردن و در روايت ديگر ترجيح داده شده است بر عبادت يک سال و در روايتى هم تفضيل داده شده است بر عبادت شصت سال و اين اختلاف بر حسب اختلاف مراتب فکر و درجات فکر کنندگان و انواع موارد فکر است و از پيغمبر (ص) روايت شده است که تفکر نمائيد در خلق و تفکر نکنيد در خالق حقير عرض ميکنم چون معرفت بکنه ذات احديت براى بشر ممکن نيست و آنچه در خاطر خطور کند مخلوق است و خالق نيست اين فکر فايده ندارد و بسا ميشود که موجب حيرت و ضلالت هم بشود لذا نهى شده است ولى تفکر در اسرار خلقت و حکم و مصالح آن و نظام احسن موجودات موجب تصديق به وجود صانع قدير حکيم است لذا امر شده است بتفکر تا موجب ازدياد معرفت و اذعان و اعتبار شود و کسيکه در اين وادى بى‌پايان وارد شود مى‌بيند که هيچ ذره از ذرات موجودات عبث و خالى از حکمت خلق نشده است چه رسد بانسان که اشرف و اکمل موجودات است و ميفهمد که براى نيل بکمال لايق خود بدنيا آمده است و پس از وصول بآن از دنيا ميرود و هر چه تحصيل نموده با او خواهد بود و بالفطره ميگويد پروردگارا نيافريدى خلق را باطل و ضايع و بدون حکمت و مصلحت و چون توئى منزه و مبرى است از هر عيب و نقص و فتور و هر کار لغو و عبث و بيفائده پس حفظ فرما ما را از عذاب آتش جهنم چون اگر بهشت و دوزخى نباشد لازم آيد عبث بودن خلق و تکليف و در اين آيه شريفه نظم بديعى مراعات شده است که فرموده در ابتداء ياد خدا مينمايند و پس از آن تفکر در خلق آسمانهاى با عظمت و آفتاب و ماه و ساير ستارگان ميکنند و بعظمت خالق پى ميبرند و نيز انديشه در خلق زمين و
جلد 1 صفحه 550
اصناف موجودات آن ميکنند و عالم کبير را در وجود عالم صغير که انسان است مشاهده مينمايند و بغرض خلقت پى ميبرند و معرفت آنها کامل ميشود پس از آن اقرار بصفات ثبوتيه و سلبيه حق مينمائيد و خضوع و خشيت براى آنها حاصل ميشود و در نتيجه بحال تضرع و ابتهال از خداوند درخواست توفيق و کمک براى اداء وظيفه عبوديت و امتثال اوامر الهى مينمايند که از عذاب ابدى محفوظ بمانند و اينها همه مخصوص بصاحبان عقول سليمه است ولى بيخردان عمرى بغفلت و بى‌فکرى ميگذرانند و راه سعادت و نجات را پيدا نميکنند و عاقبت بوبال اعمال خودشان مبتلا خواهند شد و الحق نظم اين کلام هم مظهر نظام احسن است.