ياد خدا تنها به ذکر زبانى نيست، اگر چه يکى از مصاديق روشن ياد خداست، زيرا آنچه مهم است ياد خدا بودن در تمام حالات خصوصاً در وقت گناه است.
ياد خداوند برکات بسيار دارد، از جمله:
الف: ياد نعمت‌هاى او، عامل شکر اوست.
ب: ياد قدرت او، سبب توکّل بر اوست.
ج: ياد الطاف او، مايه محبّت اوست.
د: ياد قهر و خشم او، عامل خوف از اوست.
ه: ياد عظمت و بزرگى او، سبب خشيت در مقابل اوست.
و: ياد علم او به پنهان و آشکار، مايه حيا و پاکدامنى ماست.
ز: ياد عفو و کرم او، مايه اميد و توبه است.
ح: ياد عدل او، عامل تقوا و پرهيزکارى است.
انسان، بى‌نهايت طلب است و کمال مطلق مى‌خواهد، ولى چون هر چيزى غير از خداوند محدود است و وجود عارضى دارد، دل را آرام نمى‌گرداند. در مقابل کسانى‌که با ياد خدا آرامش مى‌يابند، عده‌اى هم به متاع قليل دنيا راضى مى‌شوند. «رَضُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَ اطْمَأَنُّوا بِها»
نماز، ذکر الهى ومايه آرامش است. «وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِي» «1»، «أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ»
ممکن است معناى «أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» اين باشد که به واسطه ذکر و يادى که
«1». طه، 14.
جلد 4 - صفحه 356
خدا از شما مى‌کند، دلهايتان آرام مى‌گيرد، يعنى اگر بدانيم خداوند ما را ياد مى‌کند و ما در محضر او هستيم، دلهايمان آرامش مى‌يابد. چنانکه حضرت نوح عليه السلام به واسطه کلام الهى «اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْيُنِنا» «1» آرام گرفت و امام حسين عليه السلام به هنگام شهادت على اصغرش با عبارت «هين على انه بعين الله» اين آرامش را ابراز فرمود و يا در دعاى عرفه آمده است: «يا ذاکر الذاکرين»
سؤال: اگرچه در اين آيه آمده است که دلها، و به ويژه دل مؤمن، با ياد خدا آرام مى‌گيرد، امّا در آيات ديگرى مى‌خوانيم هرگاه مؤمن خدا را ياد کند، دلش به لرزه مى‌افتد. «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ» «2» آيا اين لرزش و آرامش مى‌توانند در يکجا جمع شوند؟
راه توجيه آن چيست؟
پاسخ: براى تصوّر وجود اين همزمان آرامش و لرزش در يک فرد، توجّه به اين مثال‌ها راهگشا مى‌باشد:
الف: گاهى انسان بخاطر وجود همه مقدمات، اطمينان و آرامش دارد، امّا در عين حال از نتيجه هم نگران و بيمناک است. مثل جراح متخصصى که به علم و کار خود مطمئن است، ولى باز در هنگام عمل شخصيّت مهمى دلهره دارد.
ب: فرزندان، هم به وجود والدين، احساس آرامش مى‌کنند و هم از آنها حساب مى‌برند و مى‌ترسند.
ج: گاهى انسان از آنجا که مى‌داند فلان ناگوارى براى آزمايش و رشد و ترفيع مقام اوست، خرسند و آرام است، امّا اينکه آيا در انجام وظيفه موفق خواهد شد يا خير، او را نگران مى‌کند و به لرزه مى‌اندازد.
د: انسان‌هاى مؤمن وقتى در تلاوت قرآن به آيات عذاب، دوزخ و قهر الهى مى‌رسند، لرزش بر اندام آنها مستولى مى‌شود، امّا هنگامى که آيات رحمت و رضوان و بهشت خداوند را قرائت مى‌کنند، آرامشى شيرين، قلوب آنها را فرا مى‌گيرد و آنها را دلگرم مى‌سازد. امام سجاد عليه السلام در دعاى ابوحمزه مى‌فرمايد: «اذا ذکرت ذنوبى فزعت و اذا رأيت
«1». هود، 37.
«2». انفال، 2.
جلد 4 - صفحه 357
کرمک طمعت»، يعنى هرگاه گناهان خود و عدل و قهر تو را به ياد مى‌آورم، ناله مى‌زنم، امّا وقتى به ياد لطف و عفو تو مى‌افتم اميدوار مى‌شوم.
صاحب الميزان براى اين جمله، از قرآن شاهد مى‌آورد؛ «تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى ذِکْرِ اللَّهِ» «1» يعنى در آغاز انسان دلهره دارد، ولى کم‌کم به آرامش مى‌رسد.
کسى‌که از ياد خدا غافل است، آرامش ندارد و زندگى بدون آرامش زندگى نکبت بارى است.
«مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْکاً» «2»
عامل آرامش و دلگرمى
دستيابى به اطمينان و آرامش مى‌تواند عوامل گوناگونى داشته باشد، ولى در رأس آنها آگاهى و علم جلوه ويژه‌اى دارد؛
- کسى‌که مى‌داند ذرّه‌ى مثقالى از کارش حساب دارد، «مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ» «3» نسبت به تلاش و فعّاليّتش دلگرم است.
- کسى‌که مى‌داند بر اساس لطف و رحمت الهى آفريده شده، «إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ» «4» اميدوار است.
- کسى‌که مى‌داند خداوند در کمين ستمگران است، «إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ» «5» آرامش دارد.
- کسى‌که مى‌داند خداوند حکيم و عليم است وهيچ موجودى را بيهوده خلق نکرده است «عَلِيمٌ حَکِيمٌ» خوش‌بين است.
- کسى‌که مى‌داند راهش روشن و آينده‌اش بهتر از گذشته است، «وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ وَ أَبْقى» «6» قلبش مطمئن است.
- کسى‌که مى‌داند امام و رهبرش انسانى کامل، انتخاب شده از جانب خداوند و معصوم از هر لغزش و خطاست، «إِنِّي جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً» «7» آرام است.
«1». زمر، 23.
«2». طه، 124.
«3». زلزال، 7.
«4». هود، 119.
«5». فجر، 14.
«6». اعلى، 17.
«7». بقره، 124.
جلد 4 - صفحه 358
کسى‌که مى‌داند کارِ نيک او از ده تا هفتصد بلکه تا بى‌نهايت برابر پاداش دارد، ولى کار زشت او يک لغزش بحساب مى‌آيد دلخوش است. «مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ» «1»
- کسى‌که مى‌داند خداوند نيکوکاران را دوست دارد، «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» «2» به کار نيکش دلگرم مى‌شود.
- کسى‌که مى‌داند کار خيرش آشکار و کار شرّش پنهان مى‌ماند، «يا من اظهر الجميل و ستر القبيح» شاد است.
عوامل اضطراب و نگرانى
يکى از شايع‌ترين بيمارى‌هاى قرن حاضر، اضطراب و افسردگى است. براى اين بيمارى که داراى علائمى همچون انزواطلبى، در خود فرورفتن، خودکم‌بينى و بيهوده انگارى است، دلايل بسيارى را ذکر کرده‌اند، از جمله:
- شخص افسرده از اينکه همه چيز را مطابق ميل خود نمى‌بيند داراى افسردگى شده است، در حالى که ما نبايد بخاطر اينکه چون به همه آنچه مى‌خواهيم، نرسيديم، از مقدار ممکن آن هم دست برداريم و تسليم شويم.
- شخص افسرده با خود فکر مى‌کند که چرا همه مردم مرا دوست ندارند و حال آنکه اين امر غير ممکنى است و حتّى خدا و جبرئيل هم دشمن دارند، لذا انسان نبايد توقّع داشته باشد که همه او را دوست بدارند.
- شخص افسرده گمان مى‌کند که همه مردم بد هستند، در صورتى‌که چنين نيست و خداوند به فرشتگانى که اين توهّم را داشتند پاسخ داد.
- شخص افسرده گمان مى‌کند که همه ناگوارى‌ها از بيرون وجود اوست، در حاليکه عمده تلخى‌ها عکس‌العمل و پاسخ خصلت‌ها و کردارهاى خود ماست.
- شخص مضطرب از شروع در کارها نگران است و احساس ترس و تنهايى مى‌کند.
«1». بقره، 261.
«2». بقره، 195.
جلد 4 - صفحه 359
حضرت على عليه السلام براى رفع اين حالت مى‌فرمايد: «اذاخفت من شى‌ء فقع فيه» «1» از هر چه مى‌ترسى خود را در آن بيانداز که ترس هر چيز بيش از خود آن است.
- شخص مضطرب نگران آنست که آينده چه خواهد شد. اين حالت را مى‌توان با توکّل بر خدا و پشتکار درمان کرد.
- چون در بعضى کارها ناکام شده است، نگران است که شايد در تمام امور به اين سرنوشت مبتلا شود.
- چون بر افراد وقدرت‌هاى ناپايدار تکيه دارد، با تزلزل آنها دچار اضطراب مى‌شود.
- و خلاصه امورى همچون عدم قدردانى مردم از زحمات آنها، گناه، ترس از مرگ تلقين‌هاى خانواده به اينکه نمى‌دانى و نمى‌توانى، قضاوت‌هاى عجولانه، توقّعات نابجا و تصوّرات غلط، علت بسيارى از افسردگى‌ها و اضطراب‌ها مى‌باشد که با ياد خدا و قدرت و عفو و لطف او مى‌توان آنها را به آرامش و شادابى مبدل ساخت. تفسير آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللَّهِ» را در روز 14 خرداد 73 در همدان مى‌نويسم، زيرا بمناسبت پنجمين سالگرد رحلت امام خمينى (ره) براى سخنرانى آمده‌ام. کسى‌که در پايان وصيّت‌نامه بسيار مهم خود مى‌فرمايد: «من با دلى آرام و قلبى مطمئن و ضميرى شاد و روحى اميدوار به‌فضل الهى از خدمت شما مرخص مى‌شوم.»