اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ تَطمَئِن‌ُّ قُلُوبُهُم بِذِکرِ اللّه‌ِ أَلا بِذِکرِ اللّه‌ِ تَطمَئِن‌ُّ القُلُوب‌ُ «28»
کساني که ايمان آوردند و قلوب آنها مطمئن شده بذکر خدا آگاه باشيد که بذکر خداوند دلها مطمئن ميشود.
از براي اطمينان دو معني است يکي بمعني ظن متاخم بعلم که او را علم عرفي ميشمارند و ملاک احکام اغلب بر اينکه اطمينان است که احتمال خلاف آن ضعيف است بحدي که عقلاء اعتناء بآن نميکنند حجيه اخبار در نزد متقدمين که قريب العهد بودند بزمان ائمه عليهم السلام بر اينکه اطمينان بود و خبر مطمئن الصدور نزد آنها صحيح بود و غير آن ضعيف چون باحوال روات آشنا بودند لکن متأخرين چون از اينکه بهره محروم بودند اخبار را چند دسته کردند اگر تمام روات عدل امامي باشند صحيح، اگر در بين آنها عدل غير امامي باشد موثّق
جلد 11 - صفحه 335
اگر امامي غير ثابت العدل باشد حسن، اگر ذکر روات نشده مرسل، اگر بين روات فاصله واقع شده مقطوع، اگر بعض روات فاسد باشند ضعيف و اصطلاحات ديگري هم دارند و اگر در اخبار مخالف نص قرآن يا ضرورت يا دليل معتبر باشد مردود. و اگر اخبار معتبره معارض يکديگر باشد بايد رجوع کرد بباب مرجحات و ارجح را گرفت.
معناي دوم اطمينان فوق علم است چون علم هم ذي مراتب است بسا علم هست لکن خلجاتهايي و خطوراتي و خيالاتي و وساوسي در قلب خطور ميکند لکن اطمينان از اينکه عوارض مصون و محفوظ است و بهمين معنا است آيه شريفه در حق ابراهيم عليه السّلام وَ إِذ قال‌َ إِبراهِيم‌ُ رَب‌ِّ أَرِنِي کَيف‌َ تُحي‌ِ المَوتي قال‌َ أَ وَ لَم تُؤمِن قال‌َ بَلي وَ لکِن لِيَطمَئِن‌َّ قَلبِي بقره آيه 262.
اقول- کم فرق بين هذا و بين من قال
لو کشف الغطاء ما ازددت يقينا
و لذا يقين را سه مرتبه براي او گفتند: علم اليقين، عين اليقين، حق اليقين.
لذا ميفرمايد الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ تَطمَئِن‌ُّ قُلُوبُهُم بِذِکرِ اللّه‌ِ که اطمينان قلب فوق ايمان است و راه تحصيل اطمينان ذکر خداست که ميفرمايد أَلا بِذِکرِ اللّه‌ِ تَطمَئِن‌ُّ القُلُوب‌ُ و مراد فقط ذکر لساني نيست بلکه ذکر قلبي که در هيچ حال خدا را فراموش نکند لذا ميفرمايد إِن‌َّ الَّذِين‌َ اتَّقَوا إِذا مَسَّهُم طائِف‌ٌ مِن‌َ الشَّيطان‌ِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُم مُبصِرُون‌َ اعراف آيه 200.