تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِکَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ کانَ اللَّهُ عَلِيماً حَکِيماً «17»
ترجمه
جز اين نيست که توبه پذيرفتن بر خدا است از براى آنانکه بجا ميآورند کار
جلد 2 صفحه 31
بد را از روى نادانى پس توبه ميکنند بزودى پس آنگروه توبه ميپذيرد خدا از ايشان و باشد خدا داناى درست کردار.
تفسير
توبه بمعنى قبول توبه استعمال ميشود چنانچه گفته ميشود تاب عليه يعنى پذيرفت توبه او را و خداوند آنرا بمقتضاى فضل و وسعت رحمت و وعده که فرموده بر خود واجب نموده است و در بدو نظر از آيه شريفه دو شرط از براى قبول توبه استفاده ميشود که مفسرين متعرض شده‌اند يکى آنکه معصيت از روى بى‌خردى و غفلت و غلبه هواى نفس باشد نه از روى عناد و استکبار و جهل بمبدء و معاد ديگر آنکه توبه بعد از وقوع معصيت بزودى واقع شود پيش از آنکه محبت گناه در دل او رسوخ پيدا کرده باشد که ديگر متمکن از توبه نشود يا آنکه پيش از معاينه مرگ باشد و اينکه اينمدت را نزديک فرموده براى آنستکه مدت زندگانى دنيا کم است و هر چه مسلما بيايد نزديک است و در نفحات تصريح باين دو شرط نموده است و بنظر حقير آيه در مقام بيان شرط نيست بلکه در مقام بيان موضوع توبه است چون توبه چنانچه سابقا در ذيل آيه فتلقّى آدم من ربه کلمات فتاب عليه بيانشد بمعنى رجوع است و بازگشت بنده بخداوند وقتى محقق ميشود که از خود اختيارى داشته باشد و آن مادامى است که در محبت دنيا و ما فيها زمام عقل را از دست نداده باشد که در اينصورت رجوع از او محقق نميشود و هم چنين اگر موت را مشاهده نمود رجوع شده نه رجوع کرده و اينکه از مدت رسيدن اجل و زمان حياة تعبير بقريب شده است براى آنستکه قرب و بعد امر نسبى است و بر حسب اشخاص و احوال و ازمنه و امکنه مختلف ميشود و از براى کسيکه احاطه بسلسله موجودات از ازل تا ابد دارد هر امرى نزديک است چنانچه در آيات شريفه مکرر بروز قيامت نسبت قريب داده شده است و ضمنا براى اشعار بآنستکه موعد نزديک است بفکر باشيد چنانچه تقييد عمل سوء و کار بد بجهالت و نادانى هم باين ملاحظه است که معلوم شود منشاء اعمال سيئه جهالت است و مقصود اشتراط نيست و الا معلوم است که توبه کافر و معاند هم قبول ميشود و توبه از معصيت بابقاء بر کفر معنى ندارد و حال عالم و جاهل و ذاکر و غافل در قبول توبه يکسان است و مؤيد آنچه عرض شد رواياتى است که در اين باب وارد است در مجمع و عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که هر گناه که از بنده سر زند اگر چه عالم باشد جاهل است چون در خاطر خود معصيت خداوند
جلد 2 صفحه 32
را خطور داده است چنانچه خداوند حکايت فرمود قول حضرت يوسف را که نسبت جهل ببرادران خود داده براى آنکه خود را در خطر معصيت خداوند انداختند با آنکه عالم بودند و از امير المؤمنين (ع) روايت شده که سؤال نمودند از آنحضرت تا چند مرتبه توبه قبول ميشود فرمود خداوند ميامرزد تا شيطان از کار بماند و در فقيه از پيغمبر (ص) روايت نموده که کسيکه يک سال قبل از مردنش توبه نمايد خداوند توبه او را قبول ميفرمايد بعد فرمود يک سال زياد است کسيکه يک ماه پيش از مردنش توبه نمايد خداوند توبه او را قبول ميفرمايد بعد فرمود يک ماه هم زياد است کسيکه يکروز پيش از مردن توبه کند خداوند توبه او را ميپذيرد باز فرمود يک روز هم زياد است کسيکه يک ساعت پيش از مرگ توبه کند توبه‌اش قبول است در آخر فرمود يک ساعت هم زياد است کسيکه توبه نمايد در حاليکه روحش به اين جا رسيده باشد توبه‌اش قبول است و با دست مبارک اشاره بحلق شريف فرمود و در کافى نيز قريب به اين مضمون روايت شده است و در آخر حديث فرموده کسيکه پيش از معاينه مرگ توبه نمايد توبه او قبول است و نيز روايت شده است که شيطان چون هبوط بزمين نمود بخدا گفت بعزت و عظمت تو قسم از بنى آدم دست برنميدارم تا روح از بدنش مفارقت نمايد خداوند هم جواب فرمود بعزت و عظمت خودم قسم توبه را از بنده خود قبول مينمايم تا جان بحلقش برسد و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که وقتى جان بحلق رسيد توبه از عالم پذيرفته نميشود و عياشى مثل اين روايت را از حضرت باقر (ع) نقل نموده و علاوه فرموده بر روايت که ولى از جاهل پذيرفته است فيض ره فرموده شايد سبب عدم قبول از عالم در اين وقت ياس از زندگى باشد براى حصول امارات مرگ بخلاف جاهل که او مأيوس نميشود مگر وقت معاينه عالم غيب حقير عرض ميکنم شايد مراد از عالم در اين روايت عالم بعين اليقين باشد و مراد از جاهل جاهل بهمين معنى و علم بمعنى عرفان شايع است خلاصه آنکه پيش از مشاهده مرگ توبه قبول است چنانچه از ساير روايات استفاده شد و عقلا هم همين است زيرا که تاثير توبه در نفس بنظر حقير تاثير طبيعى است و حال روح را تغيير ميدهد و او را از زنگ معصيت پاک ميکند و شخص تائب با روح پاک وارد در عالم غيب ميشود چگونه ممکن است توبه او پذيرفته نشود ولى بشرط آنکه حقيقة توبه باشد و صرف لقلقه زبان نباشد که تحقق آن در خارج کم است و اگر پيدا شود
جلد 2 صفحه 33
اثرش زياد است خداوند اين مقام را نصيب همه شيعيان فرمايد انشاء اللّه تعالى بالجمله از آنچه تاکنون بعرض رسيد مواقع نظر و اشکال در کلام فيض ره و ساير مفسرين بر صاحبان درايت واضح خواهد شد و ما براى اختصار از ذکر آن صرف نظر مينمائيم گفته شده است از الطاف الهى بر بندگان آنستکه قابض الارواح را امر فرموده بتدريج از انگشتان پا شروع در قبض روح نمايد تا بسينه و حلق برسد شايد در اين مدت بنده بفکر توبه بيفتد و قلب خود را بخداوند معطوف نمايد و متمکن از وصيت و اداء حقوق و طلب حليّت از ذوى الحقوق شود و دست و پائى براى زندگى ابدى خود بنمايد اى امان آيا ممکن است باز در اين وقت شيطان هم مواظب باشد و نگذارد بيچاره پسر آدم فکرى کند بلى ممکن است زودتر بفکر باشيد مبادا کسيکه يکعمر شما را فريب داد آتيک ساعت هم بدهد لذا امر شده است که در اينحال ذکر خدا و اسماء اولياء او را بياد محتضر بياورند شايد ببرکت نام خداوند و اولياء او تائب شود و با حسن خاتمه از دنيا برود و خداوند عليم است ميداند کدام توبه از صميم قلب و اخلاص واقع شده است و حکيم است توبه را ميپذيرد و تائب را عقاب نميفرمايد.