تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ کَرْهاً وَ لا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ ما آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَکْرَهُوا شَيْئاً وَ يَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً کَثِيراً «19»
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 381
شأن نزول: آورده‌اند که رسم جاهليت چنان بود که چون کسى ميمرد و زوجه‌اى داشت، پسر متوفى که از زن ديگر بود، يا کسى از اقربا که استحقاق ميراث داشتى، به وقت مصيبت جامه بر سر آن زن انداختى و او را بدين عمل در تصرف خود درآوردى. پس اگر خواستى، به همان مهر متوفى او را نکاح کردى، و الّا او را به شوهر دادى و مهر معجل او را خود تصرف کردى. يا او را از تزويج منع کردى و حبس نمودى، تا هر ميراث که از متوفى بدو رسيده بود، بدين کس دادى و خود را از حبس خلاص کردى؛ و يا بمردى و ميراث او را اين کس بردى، و اگر اين زن قبل از القاى ثوب بر او، با اهل خود پيوستى، وارث زوج متوفى را بر او دستى نبودى؛ حق تعالى اين آيه شريفه نازل فرمود:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَکُمْ: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد، حلال نيست براى شما، أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ کَرْهاً: اينکه ميراث گيريد از زنان، از روى کراهت آنها، يعنى حبس کنيد آنها را به طمع ميراث شوهران آنها؛ و يا نگذاريد که متزوج شوند، تا بعد از موت ميراث آنها را تصرف کنيد. و گويند:
معنى آنست که جايز نيست شما را که به اکراه، نکاح زنان را به ميراث گيريد و نگذاريد به شوهر ديگر متزوج شوند، همچنانکه ميراث را به حوزه تصرف در آريد و غير را از آن منع کنيد. يا جايز نيست زنان را به ميراث گيريد، يعنى تصرف کنيد در آنها بدون عقد نکاح، مانند تصرف در ميراث. و بنابراين تقييد ميراث به کره، دلالت نمى‌کند بر آنکه به طوع و رغبت، ميراث توان گرفت زنان آنها را، بلکه مطلقا به طوع يا به کره جايز نيست، مگر به عقد نکاح، زيرا تخصيص شى‌ء به ذکر، دلالت بر نفى ماعدا نمى‌کند، کقوله تعالى: وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ، چه قتل در وقت عدم خشيت هم جايز نيست.
وَ لا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ ما آتَيْتُمُوهُنَ: و منع مکنيد اين زنان را از تزويج، يا حبس و منع و تنگ گيرى مکنيد با زنان خود، تا ببريد برخى از آنچه
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 382
داده‌ايد از مهر. خطاب به ازواج است که سختى مى‌کردند با زنان، تا از سر مهر خود درگذرند، اکثر برآنند که مخاطب مردانى‌اند که زنان را حبس و منع مى‌کردند از تزويج، تا چون بميرند، ميراث به ايشان رسد نه به شوهران و اولاد زنان. إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ: مگر آنکه بيايند به فعل قبيح، ظاهر و آشکار که آن نشوز و سوء عشرت و عدم تعفف باشد، که در اين صورت جايز است طلب فديه کند از او.
در مجمع فرمايد: علما را در لا تَعْضُلُوهُنَ چهار قول است: اول- از ابن عباس و قتاده و سدى و ضحاک، مروى از ابى عبد اللّه عليه السّلام مى‌باشد که حق تعالى زوج را امر کرد به تخليه زوجه، و هرگاه او را در او حاجتى و رغبتى نباشد. و عدم امساک او جهت ضرر رسانيدن به وى باشد تا به سبب آن خود را به بعضى از مال، باز خرد و از قيد نکاح او خلاص شود. دوم- حسن گفته مراد، وارث است که حق تعالى نهى او کرده از منع مرثه از تزويج، چنانچه زمان جاهليت بود. سوم- از ابن زيد منقول است که مراد، مطلق مى‌باشد، يعنى بايد مطلّق منع مطلّقه نکند از تزويج، مانند زمان جاهليت که زنان مطلقه را از تزويج منع مى‌کردند، مگر به اذن ايشان. و خاطب اگر ايشان را عطيه مى‌داد، خطبه او را قبول مى‌کردند و الّا منع مى‌نمودند. چهارم- مجاهد گفته: مراد، ولى است که منع زن نکند از نکاح. و قول اول اصح و اظهر است.
و در فاحشه نيز دو قول است: اول- حسن و سدى و ابى قلابه بر آنند که مراد به آن زنا است، يعنى اگر زوج مطلع شود به زناى زوجه، او را جايز است که اخذ فديه کند از او. دوم- ابن عباس گفته: مراد نشوز است. و اولى حمل آيه است بر همه معصيت، چنانچه از ابى عبد اللّه عليه السّلام نيز مروى است. و نزد معظم مفسرين استثناء از اخذ مال است.
وَ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ: و زندگانى کنيد با زنان به نيکوئى در قول و فعل و نصفت در نفقه و مسکن به آن وجه که حق تعالى شما را به آن امر فرموده،
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 383
اگر آنها با شما زندگانى نيکو کنند. يا بياموزيد ايشان را احکام شريعت که هيچ نيکوئى به از آن نيست، چه آن زاجر جميع فواحش و قبايح است. فَإِنْ کَرِهْتُمُوهُنَ: پس اگر نخواهيد ايشان را و از صحبت ايشان کراهت داشته باشيد، براى رضاى الهى مخالفت نفس نمائيد و تحمل آن مکروه را بنمائيد، تا در آخرت به ثواب جميل نائل شويد. فَعَسى أَنْ تَکْرَهُوا شَيْئاً: پس شايد که شما کاره باشيد چيزى را، وَ يَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً کَثِيراً: و حال آنکه قرار دهد و پديد آورد براى شما، خداوند متعال در آن مکروه، خير بسيارى، يعنى ثواب عظيم بر تحمل مکاره. يا وجود ولدى که مرضى شما باشد، يا تبدل کراهت به اراده عطوفت بر آنها. خلاصه معنى آنست که بايد مفارقت شما از زنان، به جهت کراهت نفس شما نباشد از ايشان، چه نفس گاهى کاره است آن چيزى را که اصلح است در دين، و خير آن در آن، اکثر باشد. و گاهى محبّ چيزى است که به خلاف اين است. پس بايد نظر شما به چيزى باشد که اصلح در دين و اقرب به خير است. حاصل آيه شريفه متضمن حثّ است بر صبر ازواج در مکروهات و ترغيب ايشان در امساک با آنها، با وجود کراهت از ايشان و عجله نکردن در طلاق، چه شايد خير کثير در ضمن آن باشد، گاهى که خوف ضرر نفس و مال و دين نباشد.