تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَ لا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفَّارٌ أُولئِکَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً «18»
وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ: و نيست توبه مقبول مر آن کسانى را که به اصرار بجا مى‌آورند اعمال بد را، حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ: تا اينکه حاضر شود و در رسد مرگ. به اين معنى که علامات مرگ را مشاهده کند و رجا از حيات خود منقطع سازد، در چنين حالى، قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ: گويد بدرستى که من توبه مى‌کنم حالا. مراد تأخير توبه است از فساق اهل ايمان که منهمک و منغمر در معاصى شود، تا حين علامات موت. فى الکافى عن الصّادق عليه السّلام اذا بلغت النّفس هيهنا- و اشار بيده الى حلقه- لم يکن للعالم توبة. ثمّ قرء هذه الاية. «2» و گويند اين راجع به توبه منافقان است، و توبه آنها اسلام باشد به حسب باطن، و اين صورت در وقت معاينه مرگ از ايشان قبول نيست، زيرا آن وقت الجا و اجبار است، نه اختيار، و توبه اضطرارى مثمر نخواهد بود، چنانچه توبه فرعون قبول نشد. وَ لَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفَّارٌ: و نيز توبه مقبول نيست از کسانى که بميرند و حال آنکه کافر باشند. توبه عاصى، ندامت است از معاصى. و توبه کافر، ايمان است، يعنى
«1» نهج البلاغه، حکمت 417.
«2» اصول کافى، جلد اوّل، کتاب فضل العلم، صفحه 47، حديث سوّم.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 380
در وقت شوق روح، از هيچ عاصى اهل اسلام، يا منافق، يا کافر، توبه قبول نيست، زيرا اين از قبيل ايمان حال يأس مى‌باشد، و آن فايده‌اى ندارد، لقوله:
فَلَمْ يَکُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا. و عدم قبول توبه در حال يأس از آن، با آنکه از جمله حيات است، به جهت آنست که بنده در اين وقت ملجأ شود به فعل حسنات و ترک قبايح. پس خارج باشد از حد تکليف، زيرا در اين حال مستحق مدح و ذم نيست. و هرگاه تکليف از او مرتفع باشد، توبه او صحيح نيست. و لهذا اهل آخرت مکلف نخواهند بود، و توبه آنها غير مقبول است.
أُولئِکَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً: آن گروه عصاة که در حين موت توبه کنند و کافران را، آماده ساخته‌ايم براى آنها، در آخرت، به محض عدل، عذابى دردناک، يعنى خلق عذاب کرده‌ايم براى ايشان. با نظر به عدل خود، واجب گردانيده‌ايم دخول آنها را به آتش جهنم.
حقيقة التوبه: بدان که حقيقت توبه رجوع است از گناه و پشيمانى از آنچه از او صادر شده از افعال قبيحه و معاصى، به شرط آنکه عازم باشد به ترک معاودت در زمان مستقبل، و مى‌بايد که توبه از قبيح، بقبحه باشد. پس اگر کسى توبه کند از خمر به سبب آنکه موافق مزاج او نيست، اين توبه فى الحقيقه توبه نباشد؛ زيرا در اين صورت ترک شرب خمر براى صحت بدن است، نه براى آنکه شرب خمر قبيح است. و توبه از معاصى واجب است، زيرا دافع ضرر معصيت، و عقوبت الهى است. و دفع ضرر عقلا بر عاقل واجب باشد، و نيز آيه شريفه تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً دال است صريحا بر وجوب آن.