تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَ لا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيها قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوها وَ ما کادُوا يَفْعَلُونَ (71)
ترجمه
گفت که او ميگويد همانا آن گاوى است نه رام است که شيار کند زمين را و نه آب دهد کشت را سالم از عيب است نيست رنگ ديگرى در آن گفتند اکنون آوردى حق را پس کشتند آنرا و نزديک نبود که بجا آورند.
جلد 1 صفحه 103
تفسير
در عيون و عياشى از حضرت رضا (ع) نقل نمود که اگر سؤال نمينمودند هر گاويرا مى‌کشتند کافى بود ولى سختى نمودند خداوند هم بآنها سخت گيرى فرمود و در تفسير امام (ع) است که بنى اسرائيل وقتى اين اوصاف را شنيدند از حضرت موسى سؤال نمودند که خداوند امر فرموده است ما را به کشتن چنين گاوى فرمود بلى ولى در ابتداء امر نفرمود خداوند امر فرموده است شما را که بکشيد گاوى را زيرا اگر باين بيان فرموده بود جاى سؤال از خدا براى حضرت موسى باقى نمى‌ماند از اوصاف آن گاو بلکه بايد ببنى اسرائيل بفرمايد که خداوند فرموده است گاوى بکشيد هر گاوى که باشد کافى است و چون امر بر آنها منجز شد هر چه کشتند چنين گاويرا که داراى اين اوصاف باشد نيافتند مگر نزد جوانى از بنى اسرائيل که در خواب ديده بود پيغمبر (ص) و امير المؤمنين و اولاد اطهار آن دو را که باو فرموده بودند چون تو دوستدار و مقر بفضل ما بودى ما ميخواهيم شمه از اجر تو را در دنيا بتو عنايت نمائيم هر وقت آمدند گاو را از تو بخرند بگو اختيار با مادرم است و خداوند بمادرت تلقين ميفرمايد که چه بگويد تا تو و اولادت بى‌نياز شويد از ماليه دنيا و آنجوان خوشحال از خواب برخاست ديد بنى اسرائيل آمدند گاو را از او مطالبه مينمايند که خريدارى کنند و سؤال نمودند چند ميفروشى گفت دو مثقال طلا ولى اختيار با مادرم است آنها گفتند ما يک مثقال طلا ميخريم او بمادرش گفت چند بفروشم مادرش گفت چهار مثقال و او بآنها گفت آنها گفتند دو دينار ميخريم او بمادرش گفت جواب داد بگو هشت دينار همينطور سؤال و جواب ميان آنها و او و مادرش واقع شد و مرتبا مادر دو برابر ميکرد و آنها بنصف حاضر ميشدند تا آنکه حاضر شدند يک پوست گاو بزرگ را طلاى ناب تحويل دهند پس معامله تنفيذ شد و گاو را خريدند و کشتند و بهاى گاو به پنج هزار هزار دينار که ده کرور مثقال شرعى طلا است بالغ گرديد و ذيل آيه اشاره است بآنکه ميخواستند نخرند براى گرانى قيمت گاو ولى لجاج وادارشان کرد که بخرند و ديدند اگر نخرند نزد حضرت موسى متهم بقتل ميشوند، بنظر حقير از صدر بيان امام استفاده ميشود که لفظ يأمرکم در قول خداوند تعالى و اذ قال موسى لقومه ان اللّه يأمرکم اخبار از آينده بوده يعنى بعد از اين امر مى‌کند شما را و اين هم با ظاهر روايت عيون و عياشى که ذکر شد منافى است و هم با صدر و ذيل اين حکايت و سؤالات بنى اسرائيل که ميگفتند از خداوند بخواه بيان اوصاف آن گاو را بنمايد که ظاهر
جلد 1 صفحه 104
در آنست که امر بر آنها منجز شده بود و ايشان در مقام امتثال برآمده بودند نهايت آنکه احتمال ميدادند اوصافى مدخليت داشته باشد و بواسطه جهالت يا طفره از امتثال باطلاق لفظ در دفع آن احتمال تمسک نمينمودند و حل اشکال آنست که گفته شود در ابتدا امر خداوند ارشادى بوده به اين معنى که خداوند فرموده بود اگر خواسته باشيد بحکم ظاهرى که پيغمبر وقت براى شما بيان نموده عمل ننمائيد و بعنايت غيبيه قاتل براى شما کشف شود گاوى بکشيد و اين عمل مقدمه حصول انکشاف امر بوده و در اين قبيل مقامات سؤال مناسب است نهايت آنکه اگر آنها سرعت در امتثال فرمان مينمودند که کاشف از شوق باطاعت است و اشکال تراشى نميکردند که کاشف از عدم وثوق بمواعيد و قدرت الهى است و فورا گاوى ميکشتند خداوند هم بوعده خود عمل ميفرمود و آنکشته را زنده ميکرد و قاتل کشف ميشد ولى چون آنها کندى در امتثال نمودند و اشکالتراشى کردند خداوند هم اراده فرمود که کار را بر آنها دشوار نمايد و هم تفضلى نسبت بصاحب گاو که شيعه آل اطهار بود فرموده باشد و مؤيد اين بيان است روايت قمى که بعد از تماميت اوصاف گفتند شناختيم آنرا گاو فلانى است و رفتند بخرند او را گفت نميفروشم مگر آنکه پوستش را پر از طلا کنيد و آمدند بحضرت موسى عرض کردند فرمود لابديد بخريد او را عينا که مشعر است بآنکه در آخر امر بر آنها منجز شد و اگر منجز نميشد عمل نميکردند چنانچه در ذيل آيه اشاره شده است و اللّه اعلم.