تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُکارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ وَ لا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَيْدِيکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَفُوًّا غَفُوراً (43)
ترجمه
اى کسانيکه ايمان آورديد نزديک نشويد نماز را با آنکه شما باشيد مستان تا آنکه بدانيد آنچه را ميگوئيد و نه در حال جنابت مگر عبور کنندگان در راه تا آنکه غسل کنيد و اگر باشيد بيماران يا در سفر يا آيد يکى از شما از مستراح يا مباشرت کرديد با زنان پس نيافتيد آبيرا پس قصد کنيد زمينى پاک را پس مسح کنيد بروى‌هاتان و دستهاتان همانا خدا باشد در گذرنده آمرزنده.
جلد 2 صفحه 59
تفسير
نزديک شدن بنماز يا بورود در آنست يا بورود در مقدمات آن و يکى از مقدمات متعارفه نماز مخصوصا در صدر اسلام ورود در مسجد بوده لذا خداوند نهى فرموده از ورود در نماز در حال مستى و کسالت خواب تا آنکه متوجه بالفاظ و معانى نماز باشند و بدانند در مقابل خداى خود ايستاده چه ثنا ميگويند و چه طلب مينمايند نه مانند عبد الرحمن بن عوف که در شأن نزول اين آيه گفته‌اند براى او بوده که در حال مستى امامت نموده و در سوره مبارکه حجر اعبد ما تعبدون قرائت کرده و نيز نهى فرموده است از ورود در مسجد با حال جنابت مگر بطور عبور تا وقتى که غسل نمايند و پاک و پاکيزه وارد مسجد شوند و نزول اين آيه قبل از تحريم شراب بوده و الا خطاب اهل ايمان با آنکه از وظائف اوليّه آنها اجتناب از خمر است بعدم ورود در نماز با حال مستى حسنى ندارد و شايد باين ملاحظه در بعضى روايات نسبت نسخ باين آيه داده شده است يعنى حسن خطاب آن مرفوع است بآيه تحريم خمر و الا معلوم است که نماز در حال مستى بلکه بدون حضور قلب سزاوار نيست و بهمين ملاحظه در بعضى از روايات سکارى بسکر نوم تفسير شده يعنى حسن خطاب آن مخصوص بسکر نوم و ساير موانع حضور قلب است و در بعضى از روايات نسبت تعميم بآيه داده شده است و الا موجبى از براى نسخ و تخصيص نيست و آيه شامل است هر چه را موجب عدم توجه بالفاظ و معانى نماز شود چنانچه از غايت حکم که در قوه تعليل است استفاده ميشود و در علل و عياشى از حضرت باقر (ع) و قمى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که حائض و جنب داخل مسجد نميشوند مگر بطور عبور چونکه خداوند فرموده و لا جنبا الا عابرى سبيل و اگر بملاحظه اين روايت نبود احتمالات ديگرى در اطراف معنى آيه ميرفت که با وجود اين حاجت بذکر آنها نيست و هرگاه شخص مريض باشد يا مسافر يا از غائط که در لغت بمعنى مکان پست است که معمولا براى قضاء حاجت و در مرئى و منظر نبودن آنجا ميرفتند معاودت نموده باشد که کنايه از محدث بودن است يا لمس نموده باشد زنان را که کنايه از جماع است چنانچه در مجمع از امير المؤمنين (ع) و در کافى و عياشى از حضرت صادق (ع) نقل نموده و نيز در کافى نقل شده است که خداوند بملاحظه حيا اين تعبير را فرموده و الا مقصود مباشرت زنان است حقير عرض ميکنم اين از تعبيرات متعارفه است چنانچه در فارسى هم ميگويند دستش بزن رسيده در هر حال در اين چهار مورد اگر نيافتند آبرا يا بواسطه نبودن آب در خارج
جلد 2 صفحه 60
يا بواسطه منع خداوند از استعمال آن چون مضر است پس بايد قصد کنند زمين پاکى را و مسح نمايند رويها و دستهاى خودشان را چنانچه در معانى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که صعيد موضع مرتفع است و طيب موضعى است که آب از آن سرازير ميشود که شايد باين بيان خواسته‌اند بفرمايند زمين گودى را که مظنه نجاست باشد اختيار ننمائيد و بايد دو دست را بزمين بزنند و پيشانى و پشت دستهاشان را مسح نمايند و مسح تمام صورت و دو دست لازم نيست چنانچه از لفظ با که براى تبعيض است استفاده ميشود و در بعضى روايات اشاره بآن شده است و تحقيق کيفيت تيمم و بيان شرائط آن از وظائف فقيه است و از شان مفسر خارج است و بايد بکتب فقهيه يا رسائل عمليه مراجعه شود و چون خداوند اهل عفو و مغفرت است آسان نموده است تکليف را بر بندگان خود و خاک را بدل آب طهور قرار داده تا امر بر آنها سهل باشد و بمعصيت و ضرر و حرج و مشقت مبتلا نشوند.