اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو أَنّا کَتَبنا عَلَيهِم أَن‌ِ اقتُلُوا أَنفُسَکُم أَوِ اخرُجُوا مِن دِيارِکُم ما فَعَلُوه‌ُ إِلاّ قَلِيل‌ٌ مِنهُم وَ لَو أَنَّهُم فَعَلُوا ما يُوعَظُون‌َ بِه‌ِ لَکان‌َ خَيراً لَهُم وَ أَشَدَّ تَثبِيتاً (66)
و اگر ما بنويسيم و فرض و واجب کنيم که بعض شما بعض ديگر را بکشيد يا آنها را از بلاد خود بيرون کنيد آنها مخالفت و اعراض از اينکه حکم ميکنند مگر قليلي آنها و اگر آنها عمل ميکردند بآنچه که بآنها پند و اندرز داده شده هر آينه بر آنها خير و صلاح بود و بهتر بود و ثبات قدم آنها محکم‌تر بود.
خداوند تبارک و تعالي قوم موسي را بعد از آنکه گوساله پرست شدند باغواي سامري و توبه کردند و پشيمان شدند دستور آمد که بايد آنهايي که گوساله پرست شدند بنشينند و گردن بکشند و آنهايي که نپرستيدند گردن آنها را بزنند تا توبه طرفين قبول شود آنها توبه از شرک و آنها از سکوت و عدم موعظه و ترک نهي از منکر و قوم موسي عمل کردند.
خداوند ميفرمايد اگر بر قوم تو همچه حکمي بشود مخالفت ميکنند مگر کمي از آنها و اگر امتثال ميکردند براي آنها بهتر بود و ثبات قدم آنها شديدتر
جلد 5 - صفحه 127
آنچه بنظر ميرسد بمناسبت حکم و موضوع و بواسطه شواهد خارجيه و استفاده از بعض اخبار که اشاره ميشود اينکه آيه شريفه کنايه و اشاره است بقضيه واقعه پس از رحلت حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که سامري اينکه امت خليفه ثاني (لعنة اللّه عليه) گوساله اينکه امت اولي را قرار داد و گوساله پرستان منافقين و معاندين و هارون اينکه امت علي عليه السّلام، مردم را اغواء کردند بمبايعت و متابعت گوساله مگر قليلي مثل سلمان ابا ذر، مقداد، حذيفه و عمار (رضوان اللّه تعالي عليهم) که ثابت قدم بودند، و جماعتي هم ساکت بودند و حق را با علي (ع) ميدانستند ولي متعرض گوساله پرستان نشدند و از ياري علي خود داري کردند.
و شواهد بر اينکه مطلب يکي فرمايش پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که فرمود
(علي مني بمنزلة هارون من موسي)
حديث منزلت از اخبار متواتره، ديگر فرمايش بحر العلوم از لسان جدة خود فاطمه عليها السلام
(ابتاه هذا السامري و عجله تباعا و مال النّاس عن هاروني)
و اما اخبار از کافي از حضرت صادق (ع) در تفسير اينکه آيه بعد از جمله أَن‌ِ اقتُلُوا أَنفُسَکُم فرمود
و سلموا للامام تسليما
و نيز از حضرت باقر (ع) نقل فرمود در تفسير اينکه جمله وَ لَو أَنَّهُم فَعَلُوا ما يُوعَظُون‌َ بِه‌ِ فرمود
(في علي)
و نيز از حضرت صادق (ع) که فرمود
(و لو انهم) (اهل الخلاف)
و فرمود در جمله
(ما يوعظون به) (يعني في علي).
بنا بر اينکه بپردازيم بتفسير وَ لَو أَنّا کَتَبنا عَلَيهِم لو، امتناعيه است يعني بر فرض محال اگر بر آنها واجب ميکرديم از آن عناد و عصبيتي که داشتند اعراض ميکردند، و کتابت مفادش ايجاب و الزام است چنانچه ميفرمايد در قرآن کُتِب‌َ عَلَيکُم‌ُ الصِّيام‌ُ کُتِب‌َ عَلَيکُم إِذا حَضَرَ أَحَدَکُم‌ُ المَوت‌ُ کُتِب‌َ عَلَيکُم‌ُ القِصاص‌ُ بقره آيه 182 و 180 و 187.
أَن‌ِ اقتُلُوا کساني که گوساله نپرستيدند أَنفُسَکُم گوساله پرستان را
جلد 5 - صفحه 128
مسلما مراد قتل نفس نيست) يعني بعضي بعض ديگر را.
أَوِ اخرُجُوا منافقين را مِن دِيارِکُم از بلاد اسلامي ما فَعَلُوه‌ُ ماء نافيه، يعني مخالفت ميکردند چنانچه امير المؤمنين (ع) شبها فاطمه را زياد سوار ميکرد و در خانه مهاجرين و انصار ميبرد و وعده ميدادند که فردا صبح حاضريم و تخلف ميکردند إِلّا قَلِيل‌ٌ مِنهُم فقط همان پنج نفر که ذکر شد.
وَ لَو أَنَّهُم فَعَلُوا ما يُوعَظُون‌َ بِه‌ِ مواعظ کافيه شافيه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و سفارشاتي که در حق علي و فاطمه و اهل بيتش فرمود لَکان‌َ خَيراً لَهُم دنيا و آخرت آنها معمور ميشد و اسلاميت آنها محکم‌تر وَ أَشَدَّ تَثبِيتاً و ثبات قدم آنها در دين و انجام وظائف ديني محکم و شديدتر ميگشت (هذا ما عندنا و اللّه العالم بحقايق الامور)