اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَلا وَ رَبِّک‌َ لا يُؤمِنُون‌َ حَتّي يُحَکِّمُوک‌َ فِيما شَجَرَ بَينَهُم ثُم‌َّ لا يَجِدُوا فِي أَنفُسِهِم حَرَجاً مِمّا قَضَيت‌َ وَ يُسَلِّمُوا تَسلِيماً (65)
آن چنان است که گمان ميکنند که ايمان دارند، بپروردگار تو قسم که ايمان پيدا نميکنند تا تو را حکم قرار ندهند در مشاجرات و اختلافاتي که بين آنها رخ ميدهد و براي آنها ناگوار نباشد آنچه را که تو در حق آنها قضاوت فرموده و تسليم حکم تو باشند تسليم مسلمي.
اغلب ناس در موارد مراجعه بحاکم در ترافع اگر محکوم له واقع شوند مسرور ميشوند و کمال رضايت را از حاکم و حکم او دارند و اگر محکوم عليه واقع شوند کمال نارضايتي از حکم و حاکم دارند چنانچه در ساير احکام شرعيه اگر موافق هوسهاي نفسانيه باشد مي‌پذيرند و قبول ميکنند و اگر بر خلاف آن باشد زير بار نميروند و نمي‌پذيرند و اينکه علامت بي‌ايماني است زيرا ايمان بخدا و رسول و امام مستلزم آن است که هر چه فرموده و ميفرمايند بجان و دل قبول و بپذيرند خواه بنفع آنها باشد يا بضرر آنها لذا ميفرمايد (فلا) مدخول آن محذوف است بقرينه آيات قبل يعني ليس کما يزعمون.
جلد 5 - صفحه 125
(و ربک) قسم بپروردگار تو، براي تأکيد است و عظمت مطلب و الا فرمايش الهي حق است و صدق وَ مَن أَصدَق‌ُ مِن‌َ اللّه‌ِ قِيلًا نساء آيه 122 وَ مَن أَصدَق‌ُ مِن‌َ اللّه‌ِ حَدِيثاً نساء آيه 87 لا يُؤمِنُون‌َ بحقيقت ايمان و الا ايمان ظاهري و اقرار لساني از منافق متمشي ميشود حَتّي يُحَکِّمُوک‌َ حکومت بين مترافعين دو نحوه است يکي آنکه نزد حاکم مرضي الطرفين بروند و بحکومت آن فصل خصومت کنند اينکه را قضيه حکميت گويند، ديگر آنکه حاکم منصوب از طرف الهي حکم فرمايد و اينکه در زمان پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و در زمان ائمه اطهار عليهم السلام منحصر بآنها است يا کسي که آنها نصب نمايند براي قضاوت خصوصا يا عموما جهت اقامه امور مربوطه بآنها که تعبير بوالي ميکنند، و اگر مدعي بغير آنها رجوع کند رجوع بحکم طاغوت است چنانچه گذشت و از ايمان خارج است چنانچه مفاد اينکه جمله است.
فِيما شَجَرَ بَينَهُم مشاجره همان منازعه و اختلاف است مي‌گويي تشاجر و تنازع و تخالف.
ثُم‌َّ لا يَجِدُوا فِي أَنفُسِهِم حَرَجاً حرج بمعناي ضيق است چنانچه ميفرمايد وَ ما جَعَل‌َ عَلَيکُم فِي الدِّين‌ِ مِن حَرَج‌ٍ حج آيه 78، معناي اينکه جمله بفارسي مي‌گويي دل تنگ نباش سيما از حکميت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم آنچه ميفرمايد خواه بنفع شما باشد و خواه بضرر زيرا حکم آن طبق حق و واقع است و مثل احکام طاغوت نيست که تمام بر خلاف حق و واقع باشد.
مِمّا قَضَيت‌َ قضي در قرآن بمعاني زيادي اطلاق شده: 1- بمعني خلق و صنع مثل فَقَضاهُن‌َّ سَبع‌َ سَماوات‌ٍ فصلت آيه 11. 2- بمعني امر مثل وَ قَضي رَبُّک‌َ أَلّا تَعبُدُوا إِلّا إِيّاه‌ُ اسري آيه 24، 3- بمعني اعلام مثل وَ قَضَينا إِلي بَنِي إِسرائِيل‌َ اسري آيه 4، 4- حکم مثل همين آيه، 5- فعل مثل فَاقض‌ِ
جلد 5 - صفحه 126
ما أَنت‌َ قاض‌ٍ طه آيه 75. 6- بمعني اتمام مثل فَلَمّا قَضي مُوسَي الأَجَل‌َ قصص آيه 29، و بمعناي بر آوردن حاجت و اداء دين و وفاء بعهد و انفاذ وصيت هم آمده است، و ممکن است ارجاع بعضي از اينکه معاني ببعض ديگر.
وَ يُسَلِّمُوا تَسلِيماً مؤمن بايد تسليم جميع افعال الهي و اوامر و نواهي و دستورات و احکام خداوند باشد بلکه حقيقت اسلام تسليم است چنانچه قبلا هم متذکر شده‌ايم.