تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ کُفُّوا أَيْدِيَکُمْ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ فَلَمَّا کُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ کَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَ قالُوا رَبَّنا لِمَ کَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْ لا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَ لا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (77)
ترجمه
آيا نديدى آنانرا که گفته شد بآنها باز داريد دستهاى خود را و بر پا کنيد نماز را و بدهيد زکوة را پس چون نوشته شد بر آنها جهاد آنگاه پاره از ايشان ميترسيدند از مردم مانند ترسيدن از خدا يا شديدتر در ترسيدن و گفتند اى پروردگار ما براى چه نوشتى بر ما جهاد را چرا تاخير نيانداختى ما را تا مدت نزديکى بگو بهره دنيا اندک است و آخرت بهتر است براى کسيکه پرهيزکار شد و ستم کرده نميشويد مقدار کمى.
تفسير
اصحاب پيغمبر (ص) وقتى در مکه بودند مأمور بصبر و سکون و ترک مقاتله با کفار و اقامه نماز و اداء زکوة بودند و چون از مشرکين بآنها آزار و اذيت ميرسيد شکايت به پيغمبر (ص) مينمودند و اذن مقاتله با آنها را ميطلبيدند و چون مصلحت نبود مأذون نميشدند تا آنکه بمدينه هجرت نمودند و مرخص در جهاد شدند يکعده از آنها اظهار خوف از جنگ با کفار مينمودند آنعده هم مختلف بودند بعضى از آنها بقدريکه از خداوند ميترسيدند که مبادا بر آنها عذاب نازل فرمايد از کفّار ميترسيدند که مبادا در جنگ با آنها کشته شوند و بعضى که ضعف ايمانشان زيادتر از اين بود از کفار بيشتر ميترسيدند لذا جمعا گفتند خدايا بچه سبب ما را مأمور بجهاد فرمودى چرا نگذاشتى ما باجل الهى که نزديک است بميريم با آنکه ميدانستند که اگر ايشان مبادرت بقتال با مشرکين ننمايد آنها بجنگ مسلمين ميآيند و پيغمبر (ص) را بحال خود وانميگذارند چون بنظر حقير در صدر اسلام غزوات از اين قبيل بوده و پيغمبر (ص) نميخواسته بشمشير دين خود را بر مردم تحميل نمايد خلاصه چون عده مسلمين کم و وسائل جنگ از قبيل
جلد 2 صفحه 85
اسلحه و مرکوب و ثروت نداشتند بالطبع خائف بودند و اين مناجات را بحال طبيعى ميکردند لذا بنظر حقير خداوند بسه بيان جواب از آنها فرموده اولا آنکه اين امرى است که خودتان از پيغمبر (ص) تقاضا مينموديد و آنحضرت شما را منع مينمود پس سببش تقاضاى خودتان است ببينيد براى چه اين خواهش را مينموديد ثانيا آنکه شما ميگوئيد ما مؤمنانيم و مؤمن کسى است که جز از خداوند از احدى نترسد چون اراده و قوه و قدرتى فوق اراده و قوه و قدرت او نيست و اين نهايت ضعف ايمان است که از يک مشت بندگان ضعيف خداوند کسى بقدر خدا بترسد يا نعوذ باللّه بيشتر بترسد پس معلوم ميشود اين خوف شما منشأ عقلى ندارد بلکه ناشى از جهل و ضعف ايمان است بايد آنرا بتحصيل علم و معرفت بشأن خالق و خلق رفع نمائيد ثالثا آنکه از چه ميترسيد اگر از جان و مال و عيال ميترسيد همه اينها متاع دنيا است که فانى و پوچ و هيچ است بالنسبه بمتاع آخرت که باقى و ثابت و عالى است و آن موقوف بترس از خدا و اطاعت امر او و جهاد با کفار و فوز بشهادت و نيل بجنت است و اينراهم بدانيد که هر قدر سعى نمائيد در اعلاء کلمه حق و جهاد با اعداء خدا همان اندازه بشما اجر داده خواهد شد و بقدر ذره بشما تعدى نميشود و از حق شما کاسته نخواهد گرديد در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که بازداريد دستهاى خودتان را يعنى زبانهاى خودتان را آيا راضى نيستيد که نماز بخوانيد و زکوة بدهيد و خوددارى کنيد و داخل بهشت شويد و از حضرت باقر (ع) روايت نموده که فرمود شما بخدا قسم اهل اين آيه هستيد حقير عرض ميکنم ظاهرا مقصود آندو امام عليهما السلام آنستکه آيه اختصاص بمردم مکه و ترک قتال ندارد هر وقت صلاح در معارضه با اعداء بدست و زبان نباشد همين حال را دارد ماداميکه در چنگال اعداء دين گرفتاريد بايد تقيّه نمائيد و جان و مال و عيال خود را حفظ کنيد تا موقع ظفر شيعيان برسد که ظهور امام زمان عجل اللّه تعالى فرجه است و مؤيد اين معنى است روايت کافى و عياشى از آنحضرت که فرمود يعنى باز داريد خود را از جهاد با حسن (ع) و واجب است بر شما جهاد با حسين (ع) و اجل قريب ظهور قائم (ع) است که ظفر موعود با اوست خلاصه آنکه بر حسب اقتضاء وقت از صلح و جنگ و سکوت و اظهار بايد عمل نمود و مشخّص اولياء امور بر حقند که بايد تکليف رعيت را معلوم نمايند.
جلد 2 صفحه 86