تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً کَثِيراً (82)
بعد از آن بر سبيل تقريع و توبيخ مى‌فرمايد:
أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ: آيا پس تأمل و تدبر نمى‌نمايند اين منافقان در معانى قرآن، و تفکر نمى‌کنند در الفاظ آن تا آثار اعجاز بر ايشان ظاهر گردد که اين کلام الهى است. وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ: و اگر بودى اين قرآن از جانب غير خدا، يعنى کلام مخلوق بود، چنانچه زعم اهل کفر و نفاق است، لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً کَثِيراً: هر آينه يافتندى ارباب عقل و فهم، در آن اختلاف بسيار از تناقض معنى و تفاوت نظم و فصاحت بعضى و رکاکت برخى ديگر، و صعوبت بعضى در معارضه و سهولت برخى ديگر، و مطابقه قسمتى از اخبار مستقبله دون قسمتى ديگر، و موافقت بعضى احکام آن با عقل، دون بعضى ديگر؛ زيرا به حسب استقراء و تتبع، کلام بشر خالى از خلل نيست، خواه از حيث فصاحت يا بلاغت.
در «مجمع» فرمايد: در اين کلام چند قول است: اول- «قتاده» گويد که: معنى آنست که هر آينه يافتندى در آن تناقض از جهت حق و باطل. دوم- «زجاج» گفته: مراد اختلاف در اخبار است. سيّم- «ابى على» گفته:
اختلاف بر وجه بلاغت و عدم آنست. چهارم- «ابن عباس» گفته: تناقض بسيار است چه کلام بشر در حينى که به طول انجاميد، خالى از تناقض در معنى و اختلاف در لفظ نيست. و همه اين از قرآن منتفى است، کما قال سبحانه: لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ (الخ).
تبصره: اختلاف در کلام از سه نوع است: اختلاف تناقض، و اختلاف
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 520
تفاوت، و اختلاف تلاوت.
أمّا اختلاف تناقض معلوم السلب است.
و أما اختلاف تفاوت در حسن و قبح و خطا و ثواب است و مانند آن از آنچه حکمت داعى آن باشد و يا صارف از آن و اين جنس اختلاف در قرآن يافت نميشود، مانند اختلاف تناقض.
و اما اختلاف تلاوت آن استکه متلايم باشد در حسن چون اختلاف وجوه قرآن و اختلاف مقادير آيات و سور، و اختلاف احکام ناسخ و منسوخ، و اين در قرآن هست و همه آن حق است و صواب، و الله اعلم.