تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ يَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَ اللَّهُ يَکْتُبُ ما يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ وَ کَفى بِاللَّهِ وَکِيلاً (81)
بعد از آن احوال منافقان را که اظهار اطاعت و اضمار خلاف آن مى‌نمودند، مى‌فرمايد:
وَ يَقُولُونَ طاعَةٌ: و مى‌گويند منافقان در حضور تو که امر ما فرمانبردارى است يا از ما فرمان بردن است. فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ: پس چون بيرون روند از نزديک تو؛ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ: مى‌نشينند شب در محل خلوتى براى تدبير و تمشيت امور طايفه از ايشان و با يکديگر در آن مجلس شب گويند، غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ: غير از آنچه در حضور تو مى‌گويند، و يا غير آنچه تو با ايشان مى‌گوئى.
وَ اللَّهُ يَکْتُبُ ما يُبَيِّتُونَ: و خداوند امر فرمايد ملائکه کرام الکاتبين را تا مينويسند آنچه در شب تدبير مى‌کنند و مى‌گويند از مخالفت قول تو تا ايشان را به آن مجازات نمايند در روز قيامت، و يا آنکه انزال فرمايد در کتاب که قرآن است و تو را اخبار نمايد. چون چنين است، فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ: پس اعراض
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 517
کن و رو بگردان از عتاب ايشان که به واسطه اظهار اسلام، حکم قتل بر ايشان جايز نيست. و يا آنکه ايشان را به عنوان نفاق نام مبر، بلکه ستر آنها نما تا آنکه امر اسلام استقرارى پيدا کند. وَ تَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ: و توکل کن بر خدا در همه امور، خصوصا در کار ايشان. حاصل آنکه همه امور خود را به او واگذار. وَ کَفى بِاللَّهِ وَکِيلًا: و کافى است خداى قائم به امور بندگان، و متصرف در احوال ايشان، و کفايت کننده مهمات متوکلان، پس کفايت معره اذيت ايشان کند از تو، و به جهت تو از ايشان انتقام کشد، يا در دنيا يا در آخرت يا در هر دو.
تنبيه: يکى از صراط وصول به مقاصد و سعادات و نجات از مهالک و آفات، مقام توکل بر خداست، يعنى اعتماد کردن و مطمئن بودن قلب بنده در جميع امور خود به خدا، و تفويض همه کارها بپروردگار و اعتقاد جازم به اينکه بالاتر از قدرت او قدرتى نيست و فوق علم او علمى نه، و عنايت و مهربانى از عنايت و مهربانى او افزونتر نيست، و غايت رحمت و عطوفت را به هر فردى از بندگان خود دارد. پس کسى که اين اعتقاد را داشته باشد، البته اعتماد به خدا و به غيرى التفات نمى‌کند. چون به اين مقام، بنده رسد، خداى تعالى کفايت کل مهمات او نمايد.
«در جامع الاخبار»:
1- قال النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من احبّ ان يکون اتقى النّاس فليتوکّل على اللّه. «1» 2- قال امير المؤمنين عليه السّلام: من وثق باللّه اراه السّرور و من توکّل عليه کفاه الامور. «2» 3- قال الباقر عليه السّلام: من توکّل على اللّه لا يغلب و من اعتصم باللّه
«1» بحار الانوار، جلد 71، صفحه 151، نسخه بحار: «اقوى الناس».
«2» مدرک ياد شده.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 518
لا يهزم. «1» درجات توکل- بدان که براى اين صفت در ضعف و قوت، سه درجه است:
اول- آن که وثوق و اعتماد و اطمينان او به کفايت خدا، مثل حال او باشد نسبت به کسى که و کيل او گرديده؛ و اين ضعيف‌ترين درجات توکل است و منافاتى با سعى و تدبير خود ندارد. چنانکه کسى ديگرى را در امرى و کيل مى‌کند. هر سعى و تدبيرى که و کيل نمايد از ارتکاب او، منافاتى با توکيل ندارد.
دوم- آن که وثوق او به خدا، مثل حال طفل باشد با مادر خود. چه او جز مادرى نمى‌شناسد و به سوى غير او اعتماد ندارد. و چون او را ببيند، در هر حال به دامن او مى‌آويزد و در غياب او چون امرى به او رو دهد، اول چيزى که به زبان آرد مادر است. و صاحب اين مرتبه، چنان غرق توکل است که از توکل خود نيز غافل است و همه تدبيرات و سعيها، منافى اين مرتبه است، مگر تدبير گريختن به خدا و پناه جستن به او به واسطه دعا و تضرع.
سيّم- آن که آدمى در نزد امر الهى مانند ميت بين دست غسال باشد، يعنى خود را در پيش قدرت حق، ميت ببيند و جميع حرکات و سکنات خود را از قدرت ازليه داند. و اين بالاترين درجات است. صاحب اين مرتبه بسا باشد ترک دعا و سؤال را کند از راه وثوق به کرم و عنايت حق تعالى. و از اين قسم است توکل حضرت ابراهيم خليل الرحمن در هنگامى که او را در منجنيق نهادند که به آتش افکنند. جبرئيل به او گفت: آيا حاجت دارى؟ فرمود: با تو نه. جبرئيل گفت: با آنکه دارى، بخواه و حاجت خود را بطلب. فرمود: حسبى من سؤالى علمه بحالى. يعنى: علم خدا به حال من، کفايت سؤال مرا مى‌کند.
فورا خطاب رسيد: يا نارُ کُونِي بَرْداً وَ سَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ. «2» و اين مرتبه بسيار نادر و
«1» مدرک ياد شده.
«2» سوره انبياء، آيه 69.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 519
عزيز الوجود است، و مرتبه يقين است و خاصيه ذوات مقدسه اولياء اللّه مى‌باشد.