تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُکَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَکَ وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَکُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ اللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَ أَشَدُّ تَنْکِيلاً (84)
شأن نزول: چون حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در غزوه بدر صغرى خروج فرمود، نعيم بن مسعود مردمان را از لشکر ابو سفيان مى‌ترسانيد. بعضى از صحابه رفتن را کاره بودند. حضرت فرمود: اگر هم تنها باشم، هر آينه مى‌روم.
پس بيرون رفت و با او هزار و هفتاد نفر بيش نبودند. آيه شريفه نازل شد که اگر ديگران از جهاد تخلف ورزند؛ فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ: پس تو برو و مقاتله نما، لا تُکَلَّفُ إِلَّا نَفْسَکَ:
تکليف کرده نشد در جهاد، مگر به فعل نفس خود، نه به فعل غير خود؛ زيرا ضررى به تو نمى‌رسد از تخلف آنها جهاد را، بلکه وقوع ضرر بر تو به ترک نفس تو است امر جهاد را، و ضرر متخلفان بر خودشان است، نه بر تو. پس از مخالفت آنها غمگين مشو، سبقت نما به جهاد؛ اگرچه کسى با تو مساعدت نکند. چه حق تعالى ناصر تو مى‌باشد. قرائت ديگر چنين است: «لا يکلف» تکليف نکن به اجبار، کسى را. «لا نکلف» تکليف نمى‌کنيم ما بندگان را به اجبار، بلکه تکليف بالاختيار است در قبول و عدم قبول. وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ:
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 523
ترغيب کن مؤمنان را بر قتال مشرکان که بر تو تحريض و تحريص است، نه تکليف. عَسَى اللَّهُ أَنْ يَکُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ کَفَرُوا: البته خداى تعالى باز دارد از مسلمانان، شدت حرب آنها که کافر شدند، يعنى حرب قريش، به آنکه ترس در قلوب آنها اندازد.
نکته: لفظ «عسى» که متضمن تطميع است از خدا، لازم المطموع است؛ و لهذا اين حال در «بدر» صغرى واقع شد. ابو سفيان بترسيد و به موضع «بدر» نيامد.
وَ اللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً: و خداى تعالى سخت‌تر است در هيبت و صولت و سطوت و شدت از قريش، وَ أَشَدُّ تَنْکِيلًا: و شديد العقوبت است در تعذيب آنها بر وجه فضاحت. اين تهديد است و تقريع، مر کسى را که تابع پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نشد در رفتن به جهاد. و گفته‌اند بأس در حديبيه بود. حيث قال:
وَ هُوَ الَّذِي کَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْکُمْ: و نزد بعضى آيه منسوخ است به اهل «دمه» که قبول جزيه کردند.
و گويند اين وعده هنوز به فعل نيامده و ظهور آن در زمان حضرت صاحب الامر حجة بن الحسن عجل اللّه تعالى فرجه خواهد بود، چه در آن زمان همه مذاهب کفر و ضلال و خلاف منعدم گردد و دين خدا به تمام عالم ظاهر و غالب گردد، لقوله تعالى: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ کُلِّهِ*، و قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: يملأ الارض قسطا و عدلا کما ملئت ظلما و جورا. «1» و خداوند به آن وجود شريف، انتقام کشد از معاندين و کافرين.