تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَکُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَکُنْ لَهُ کِفْلٌ مِنْها وَ کانَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ مُقِيتاً (85)
«1» کمال الدين، صدوق، جزء اوّل، صفحه 257، حديث اوّل- و نيز رجوع کنيد به تفاسير معتبر روايى، ذيل آيه 33 توبه، 28 فتح و 9 صف.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 524
شأن نزول: چون حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به جهت طلب خير، مردم را به جهاد و قتال دعوت مى‌فرمود، منافقين مى‌آمدند شفاعت بعضى را مى‌کردند به دو جهت: يکى به سبب نقصان شدن جمعيت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، و ديگر به ملاحظه دوستى که با ايشان داشتند؛ آيه شريفه نازل شد:
مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً: هر که بطلبد و شفاعت کند درخواستى نيکو که حقى بدان ثابت شود و نفعى به کسى رسد و ضررى از کسى مندفع گردد، به جهت رضاى الهى و تقرب به رحمت، يَکُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها: مى‌باشد مر آن شفيع را بهره‌اى از ثواب آن شفاعت، از آن جمله، آن تحريص پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است مردم را به جهاد، پس آن حضرت را از ثواب جهاد نصيبى باشد.
در «جوامع» «1» عن الصّادق عليه السّلام: من دعا لاخيه المسلم بظهر الغيب استجيب له و قال له الملک و لک مثلاه فى ذلک النّصيب.
و از آن جمله آن دعاى خير است در حق مؤمن، لقوله عليه السّلام: من دعا لاخيه المسلم بظهر الغيب استجيب له و قال له الملک و لک مثل ذلک.
وَ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً: و هر که طلب کند درخواستى بد که بدان حقى از حقوق فوت شود و ضررى به کسى رسد و خير از کسى باز دارد، يا کسى را از خير منع کند، يَکُنْ لَهُ کِفْلٌ مِنْها: مى‌باشد مر آن سبب يا مباشر را نصيبى از وبال آن. از جمله آن، توسط منافقين، از عدم خروج به جهاد و ايضا دعاى بد است، در حق مؤمن. چه نتيجه آن به او راجع شود. در حديث قدسى فرمايد: يا ابن آدم لا تلعنوا المخلوقين فترجع اللّعنة عليکم. يعنى: اى پسر آدم نفرين مکنيد
«1» منهج الصادقين، جلد 1، صفحه 78.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 525
مخلوق مرا، پس برمى‌گردد نفرين، بر خود شما. از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که مراد به «کفل» وزراست. «1» وَ کانَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ مُقِيتاً: و هست خداى تعالى بر همه چيزى توانا و صاحب قدرت و حافظ و شهيد و ناظر. پس اگر نيکوئى کنيد، به خود احسان نموده‌ايد. و اگر بدى کنيد، جزاى آن به شما خواهد رسيد که: وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى.
تبصره: در «مجمع» فرمايد: در آيه کريمه «مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً». چند قول است:
اول- اصلاح بين مؤمنين. فرمود: من يصلح بين اثنين يکن له اجر منها و من يمشى بالنّميمة يکن له کفل منها اى اثم منها.
دوم- مراد شفاعت مردمان است در حق يکديگر، در امرى که مشروع باشد، يعنى مانع حدود اللّه نباشد يا غير مشروع که مانع باشد، و مؤيد اينست فرمايش نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: اشفعوا توجروا، و قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من حالت شفاعته دون حدّ من حدود اللّه فقد ضادّ اللّه فى ملکه و من اعان على خصومته بغير علم کان فى سخط اللّه حتّى ينزع.
سوم- مراد به شفاعت حسنه، دعاست براى مؤمنين؛ و شفاعت سيئه، دعاى بد کردن است براى ايشان، زيرا يهود مثل اين دعا مى‌نمودند. حق تعالى به اين آيه توعيد ايشان فرمود.
چهارم- مراد به شفاعت آنست که شخصى از مصاحب خود التماس کند که با دشمن او جهاد نمايد، چه او را در اين صورت نصيبى در عاجل هست که آن، غنيمت و ظفر باشد. و ايضا در آجل ثواب منتظر، و اگر در معصيتى شفيع او شده باشد، او را نصيب مذمت باشد در عاجل، و عقوبت در آجل، يعنى روز قيامت.
«1» منهج الصادقين، جلد 1، صفحه 78.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 526
تنبيه: بدان که آيه شريفه عموميت دارد نسبت به تمام مکلفين تا روز قيامت. پس هر که راهنمائى کند کسى را به امر خير و حسنه‌اى، تا هر وقت که او عمل به آن حسنه نمايد، هر آينه شريک است در ثواب فعل او، زيرا:
الدّالّ على الخير کفاعله.
فى الخصال عن الصّادق عليه السّلام عن آبائه عن النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من امر بمعروف او نهى عن منکر او دلّ على خير او اشار به فهو شريک و من امر بسوء او دلّ عليه او اشار به فهو شريک. «1» و بالعکس: هر که موجب گردد اضلال يا تأسيس امر باطل يا احداث امرى که باعث اضرار مؤمنى شود، مالا عرضا، حتى به شطر کلمه، هر آينه شريک است در روز عقوبت آن، گرچه خود فاعل آن نباشد، زيرا سبب و مباشر داخلند در فعل و توأم در عذاب.