تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ حَسِيباً (86)
ترجمه
و چون تحيّت داده شويد به تحيتى پس تحيت دهيد بخوب‌تر از آن يا ردّ کنيد آنرا همانا خدا باشد بر هر چيزى محاسب.
تفسير
لفظ تحيّه ظاهرا مأخوذ از کلمه حياک اللّه است که متعارف عرب بوده که بآن اداء تحيت مينمودند و استعمال ميشود در مطلق اکرام چنانچه قمى فرموده مراد سلام و غير آن است از نيکى و در خصال از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که فرمود وقتى کسى از شما عطسه کند بگوئيد يرحمکم اللّه و او بگويد يغفر اللّه لکم و يرحمکم خداوند فرموده است و اذا حيّيتم بتحيّة و تا آخر آيه تلاوت فرمود و در مناقب نقل نموده که جاريه حضرت حسن (ع) دسته ريحانى پيش کش او نمود حضرت آن کنيزک را آزاد فرمود و اين آيه را تلاوت کرد و فرمود احسن آزاد کردن او است و بنظر حقير چون تحيّت اسلام سلام است البته قدر متيقن از تحيّت سلام است ولى نه بطوريکه موجب انصراف ظهور لفظ شود لذا بايد امر حمل بر مطلق الرجحان شود تا بمقتضاى روايات خاصه نسبت بجواب سلام حمل بر وجوب و نسبت بساير تحيّات حمل بر استحباب گردد و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که پيغمبر (ص) فرمود سلام مستحب است و رد آن واجب و نيز از آن حضرت روايت نموده که چون يکنفر از جماعتى سلام کند از آنها کفايت مينمايد و چون يکنفر بين جماعتى جواب سلام دهد از سايرين کافى است و نيز از آنحضرت روايت شده است که عدّه کم بعده زياد بايد سلام کنند و سواره به پياده و اسب سوار بر قاطر سوار و قاطر سوار بر خر سوار و در روايت ديگر است که صغير بايد بکبير سلام کند و رونده بر نشسته و يکنفر بر چند نفر و نيز از آنحضرت روايت شده است که از تواضع است آنکه سلام نمايد شخص هر کس را ملاقات نمايد و بخيل کسى است که از سلام بخل نمايد و نيز از آنحضرت روايت شده است که پيغمبر فرموده نزديکترين خلق بخدا و پيغمبر (ص) کسى است که ابتدا سلام نمايد و از حضرت باقر (ع) روايت شده است که خداوند دوست دارد افشاء سلام را فيض رحمة اللّه عليه فرموده افشاء سلام آنستکه هر کس را ملاقات نمايد سلام کند هر که باشد و بنظر حقير آنستکه بلند و واضح سلام کند نه خفى و جويده و از حضرت صادق (ع) روايت شده است که در سه مورد خطاب جمع ميشود با آنکه طرف يک است يکى عطسه کننده که باو گفته ميشود يرحمکم اللّه اگر چه تنها باشد ديگر سلام
جلد 2 صفحه 95
است که سلام عليکم گفته ميشود اگر چه طرف يکنفر باشد ديگر مقام دعا است که عافاکم اللّه گفته ميشود به يکنفر چون با او است غير او فيض ره فرموده مراد از غير ملائکه‌اند و بنظر حقير کسان مدعوله ميباشند که عافيت او در عافيت آنها است و ظاهر آيه وجوب ردّ است خواه سلام کننده مسلم باشد خواه کافر اگر چه بر حسب قرائنى ميتوان حربى را خارج نمود و تخيير است بين رد بمثل يا احسن اگر چه احسن احسن است ولى نسبت بکافر رد بمثل متعيّن است و رد باحسن باضافه و رحمة اللّه است بر سلام در جواب در صورتى که آن در سلام ذکر نشده باشد و الا باضافه و برکاته است و در صورتى که آنهم ذکر شده باشد تحيّت کامل است و احسن از آن متصور نيست بايد رد بمثل شود در کافى از حضرت باقر (ع) روايت نموده که امير المؤمنين (ع) مرور فرمود بقومى و سلام فرمود، آنها جواب گفتند عليک السلام و رحمة اللّه و برکاته و مغفرته و رضوانه حضرت فرمود زياده از آنچه ملائکه به پدر ما ابراهيم عليه السلام گفتند براى ما نگوئيد آنها گفتند و رحمة اللّه و برکاته عليکم اهل البيت و روايت شده است که مردى به پيغمبر (ص) گفت السلام عليک حضرت فرمود و عليک السلام و رحمة اللّه ديگرى گفت السلام عليک و رحمة اللّه حضرت فرمود و عليک السلام و رحمة اللّه و برکاته ديگرى عرض کرد السلام عليک و رحمة اللّه و برکاته حضرت فرمود و عليک آنشخص عرض کرد جواب مرا ناقص فرمودى پس حکم خدا چه شد و اين آيه را تلاوت نمود حضرت فرمود تو فضيلتى را وانگذاشتى من هم رد بمثل نمودم و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که کسيکه بگويد السلام عليکم ده حسنه دارد و کسيکه بگويد سلام عليکم و رحمة اللّه بيست حسنه دارد و کسيکه بگويد السلام عليکم و رحمة اللّه و برکاته سى حسنه دارد و از آنحضرت روايت شده است که تماميت تحيت مقيم بمصافحه است و تماميت سلام مسافر بمعانقه است و از آنحضرت از امير المومنين (ع) نقل شده است که باهل کتاب ابتداء بسلام ننمائيد و اگر آنها بشما سلام کردند جواب بگوئيد و عليکم و روايت شده است که ميان سلام کننده و جواب دهنده صد حسنه است نود و نه حسنه آن از آن سلام کننده است و يکى از آن جواب دهنده و از حضرت صادق (ع) روايت شده است که بسه نفر نبايد سلام نمود کسيکه مشايعت جنازه مينمايد و کسيکه بنماز جمعه ميرود و کسيکه در بيت حمام است و در خصال از آنحضرت نقل نموده که از پدر بزرگوار خود نقل فرمودند که
جلد 2 صفحه 96
سلام ننمائيد بر يهودى و نصرانى و مجوس و بت‌پرست و کسيکه بر سفره شراب نشسته و کسيکه مشغول بشطرنج و نرد باشد و بر مخنّث و بر شاعرى که قذف محصنات نمايد و بر نماز گذار چون قادر بر جواب نيست و جواب سلام واجب است و بر رباخوار و بر کسيکه مشغول بتخليه است و بر کسيکه در حمام است و بر فاسق متجاهر بفسق و بنظر حقير هر جا سلام موجب تجرّى و ترک آن موجب تنبّه و ردع است لازم است ترک شود و همچنين در موارديکه طرف خوشنود نميشود که بعضى از آن موارد در روايات ذکر شده چون تحيّه در اين قبيل موارد صادق نيست و همچنين هر جا ادب مقتضى ترک باشد و بايد بسليقه و ذوق ادراک شود رزقنا اللّه انشاء اللّه تعالى و خداوند حساب جزئى و کلى امور را ميداند و موارد تحيّت و غيره را مى‌شناسد و رد بمثل و احسن را جزاى بمثل و احسن ميدهد اگر چه هر چه او عطا کند احسن است.