تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ کانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ إِنْ کانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَکُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَ کانَ اللَّهُ عَلِيماً حَکِيماً (92)
ترجمه
و نباشد از براى مؤمنى که بکشد مؤمنى را مگر بخطا و کسيکه کشت مؤمنى را بخطا پس بر او است آزاد کردن بنده مؤمنى و خونبهاى تسليم کرده شده بکسانش مگر آنکه صدقه بدهند پس اگر باشد از جماعتيکه دشمنند مر شما را و او مؤمن بوده است پس بر او است از آد کردن بنده مؤمنى و اگر باشد از جماعتيکه ميان شما و ميان آنها پيمان است پس بر او است خونبهاى تسليم کرده شده بکسانش و آزاد کردن بنده مؤمنى پس کسيکه نيابد پس بر او است روزه دو ماه پى در پى براى قبول توبه از خدا و باشد خدا داناى درست کردار.
تفسير
نبايد از مؤمنى قتل مؤمنى سر زند مگر آنکه از روى خطا باشد مانند آنکه نداند اسلام او را چنانچه بروايت مجمع از حضرت باقر (ع) اين عمل از عياش بن ابى ربيعه مخزومى سر زد و مقصود از ذکر اين استثناء نه آنستکه بايد خطا سر زند از مؤمن بلکه مقصود آنستکه قتل بناحق بقدرى قبيح است که هيچ امرى مجوّز آن نميشود و هيچ عذرى براى آن مسموع نيست مگر خطا که عذر عقلى است و شايد اشاره باين معنى باشد آنکه قمى ره فرموده در تفسير الا خطا يعنى و نه خطاء و کسيکه بکشد مؤمنى را بدون قصد پس بايد يک بنده آزاد نمايد که از اهل ايمان باشد و ديه قتل را بورثه مقتول بدهد مگر آنکه ورثه مقتول ديه را بقاتل ببخشند و اينکه تعبير بصدقه شده است براى ترغيب بآنست که بدانند اين در حکم صدقه دادن است و فضيلت دارد و در حديث وارد شده است که هر معروفى صدقه است و عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که پرسيدند از آنحضرت از خطائى که در آن ديه و کفاره است آيا در موردى است که شخص بزند کسى را نه بقصد کشتن فرمودند بلى پرسيدند اگر تير انداخت بقصد چيزى و اصابت کرد بکسى چگونه است فرمودند اين خطائى است که شکى در آن نيست و بر او کفاره و ديه است و اگر مقتول مسلمان بين جماعتى باشد که آنها کافر حربى باشند و قاتل نداند او مسلمان است ديه ندارد فقط بايد يک بنده آزاد نمايد چنانچه عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده و شايد اين حکم بملاحظه آن باشد که چون در دار الحرب بوده ظاهرا مهدور الدم بوده و قاتل هم که اسلامش را نميدانسته پس بکلى معذور بوده و شايد بملاحظه آن باشد که کسانش کافر باشند و ديه مسلمان مانند ارتش بکافر نميرسد و اگر مقتول از قومى باشد
جلد 2 صفحه 101
که آنها کافر باشند ولى ميان آنها با مسلمانان معاهده بر ترک تعرّض از يکديگر شده باشد پس بايد ديه بوارثش بدهد و بنده را نيز آزاد نمايد تا کفاره قتلش باشد چنانچه در مجمع از حضرت صادق (ع) نقل نموده است و اگر بنده مؤمن نداشته باشد و نتواند تهيّه نمايد پس بايد دو ماه متوالى روزه بگيرد تا توبه او قبول شود و خداوند دانا است بحال او که عمدا کشته يا خطا و متمکن است از عتق يا نه و احکامش از روى حکمت و مصلحت است و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که اگر در ماه اول افطار نمود يا مريض شد بايد روزه را از سر بگيرد و اگر در ماه دوم عذرى برايش روى داد قضاى آنچه را فوت شده بجا آورد و اللّه اعلم.