تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً (93)
ترجمه
و کسيکه بکشد مؤمنى را از روى عمد پس جزاى او دوزخ است جاودانى در آن و خشم کند خدا بر او و لعنت کند او را و مهيا فرمايد براى او عذابى بزرگ.
تفسير
گفته‌اند مقيس بن صبابة کنانى برادر خود را در محلّه بنى نجّار کشته يافت و صورت حال بعرض رسالت پناهى رساند و آنحضرت زبير بن عياش فهرى را نزد آنها با او روانه نمود که در صورتى که قاتل را بشناسند تسليم نمايند و الا ديه مقتول را اداء نمايند آنها چون قاتل را نمى‌شناختند ديه را که صد شتر بود تقديم نمودند و اين امر بطبع مقيس گران آمد که ديه برادر خود را بگيرد و قصاص ننمايد و شيطان او را وسوسه نمود تا آنکه زبير را با سنگى غفلة کشت و يکى از شترها را سوار شد ما بقى را بجانب مکه سوق داد و اين آيه در باره او نازل شد و پيغمبر (ص) امان را از او در حلّ و حرم مرتفع فرمود و در موقع فتح مکه در وقتى که باستار کعبه معلق بود کشته شد و در اين مقام اشکال واضحى است که در محلّ خود ثابت شده است که شيعيان مخلّد در آتش نميباشند با آنکه ظاهر آيه خلود قاتل متعمّد است اگر چه شيعه اثنى عشرى باشد و جواب از اشکال بنظر حقير بسه وجه ممکن است اوّل آنکه ظاهر آيه استحقاق قاتل است باين عمل عذاب دائم را ولى در باب وعيد اختيار وفا با خداوند است اگر خواسته باشد بر حسب استحقاق بنده عمل مى‌فرمايد و اگر خواسته باشد باقتضاء کرم خود عفو مى‌فرمايد و در باب شيعيان بادله ديگرى عفو ثابت شده است بلى
جلد 2 صفحه 102
اگر در اين مقام مى‌فرمود عذاب دائم مينمايم منافات با عفو داشت چنانچه در باب خلود کفار تحقيق شد و شايد اشاره باين جواب باشد آنچه در معانى در تفسير فجزائه جهنم خالدا فيها از امام صادق (ع) نقل نموده که فرمود اگر مجازات کند او را دوم آنکه وصف عنوانى وقتى مورد حکم شود ظاهر است در مدخلّيت حيثيت عنوان در حکم مثلا اگر بگويند اکرام کن عالم را ظاهر است در آنکه براى علمش واجب الاکرام شده همچنين وقتى بگويند کسى که مؤمنى را بکشد مخلّد در آتش است مناسب است با آنکه براى ايمانش او را کشته باشد و کسيکه بکشد کسى را براى ايمانش البته کافر است و جزاء او خلود در آتش است چنانچه در کافى و معانى و عياشى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که کسيکه بکشد مؤمنى را براى دينش پس آن متعمدى است که خداوند در کتاب خود جزاى او را معلوم فرموده و اگر براى عداوت شخصيّه بين دو نفر باشد اين آن متعمد نيست و نيز در کافى و عياشى از آنحضرت نقل شده است که اگر قتل مؤمن متعمّد مؤمنى را براى ايمانش باشد توبه ندارد و اگر براى خشم يا امرى از امور دنيوى باشد توبه او آنست که حاضر شود براى قصاص و اگر ندانند او قاتل است بايد برود نزد ورثه مقتول پس اقرار بقتل نمايد اگر آنها عفو از قصاص نمودند ديه بآنها بدهد و بنده آزاد کند و دو ماه متوالى روزه بگيرد و شصت مسکين اطعام نمايد تا خداوند توبه او را قبول فرمايد حقير عرض ميکنم اينکه فرموده است توبه ندارد شايد اشاره باشد بآنکه کافر و واجب القتل است و با حال کفر توبه از معصيت معنى ندارد بلى ممکن است توبه از کفر نمايد و مسلمان شود و در اينصورت توبه‌اش قبول است پس اين روايت هم مؤيد اين جواب است و نيز از آنحضرت روايت شده است که هميشه مؤمن از دين خود در وسعت است ماداميکه خون ناحق نکرده باشد حقير عرض ميکنم جهت واقع شدن در مضيقه آنستکه بايد ورثه مقتول يا عفو کنند يا قصاص تا توبه او قبول شود و کسيکه ميخواهد دين خود را حفظ کند بعد از چنين عمل بايد حاضر براى کشته شدن بخوارى شود لذا فرموده‌اند موفق بتوبه نميشود چون کم کسى است که تا ايندرجه دين دار باشد و اگر باشد تا ايندرجه شقى نميشود که عمدا مؤمنى را بکشد وجه سوم آنکه مراد از خلود معنى عرفى آن باشد که مدت مديد است نه معنى حقيقى آن که دوام است و الفاظ محمولند بر معانى عرفيّه نه حقيقيه و استعمال خلود در اين معنى شايع است و ادله داله
جلد 2 صفحه 103
بر عدم خلود شيعيان مبيّن مراد است و انصاف آنستکه وجه دوم اقرب بتحقيق و اوفق بروايات و اسلم از اشکال و احسن وجوه است و خير الامور اوسطها و اللّه اعلم.