تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَ کُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (95)
ترجمه
برابر نيستند بازنشسته‌گان از مؤمنان غير صاحبان گزند و جهاد کنندگان در راه خدا به مالهاى خودشان و جانهاى خودشان فضيلت داد خدا جهاد کنندگان را به مالهاى خودشان و جانهاى خودشان بر بازنشسته‌گان بمرتبه و همه را وعده داد خدا به نيکى و فضيلت داد خدا جهاد کنندگان را بر بازنشسته‌گان بمزدى بزرگ..
تفسير
در مجمع نقل نموده که نازل شده است در باره کعب بن مالک از بنى سلمه و مرارة بن ربيع از بنى عمرو بن عوف و هلال بن اميّه از بنى واقف که تخلف نمودند از پيغمبر (ص) در جنگ تبوک و خداوند معذور داشته است صاحبان ضرر را و او عبد اللّه بن امّ مکتوم است و فرموده است روايت نموده است او را ابو حمزه ثمالى در تفسيرش و در عوالى روايت نموده است از زيد بن ثابت که در آيه استثناء غير اولى الضرر نبود ابن ام مکتوم کور بود آمد در حضور پيغمبر با آنکه گريه ميکرد عرض کرد يا رسول اللّه چگونه است حال کسيکه استطاعت جهاد نداشته باشد ناگهان آثار وحى ثانيا بر حضرت روى داد پس بحال آمد و فرمود قرائت کن غير اولى الضرر و من ملحق نمودم آنرا حقير عرض ميکنم شان نزول مخصّص نيست پس حکم اختصاص بابن امّ مکتوم يا کور ندارد هر کس مريض يا مضطر يا عاجز باشد مستثنى است و آيه دلالت بر افضليت مجاهدين از اين قبيل اشخاص ندارد چون اينها داخل در هيچ يک از دو طرف تفضيل نيستند نه آنکه دلالت بر مساوات آنها با مجاهدين داشته باشد چنانچه در نفحات استظهار فرموده و قاعدين بدون عذر هم دو دسته‌اند يکدسته کسانى هستند که با حاجت اسلام بقيام آنها قعود نمودند که آنها را متخلفين از جهاد گويند نه قاعدين و وعده احسان شامل حال آنها نيست دسته ديگر کسانى هستند که بواسطه وجود من به الکفايه و عدم حاجت بقيام آنها قعود نموده‌اند آنها البته بواسطه حسن فطرت و خلوص نيت و حضور در مقام طاعت مورد حسن خاتمت و مشمول وعده احسانند لکن کارى نکرده‌اند که مستحق اجر عظيم باشند و هم رتبه با مجاهدين گردند که جان و مال خودشان را در راه خدا بذل نموده‌اند و اينها هم دو دسته‌اند يکدسته کسانى هستند که مصلحت اسلام در قعود آنها بوده که حافظ ثغور و مدبّر امور مسلمين باشند و بامر والى اسلام قعود نموده‌اند با آنکه کمال حضور و شوق را بجهاد داشته‌اند مانند امير المؤمنين (ع) چنانچه از
جلد 2 صفحه 106
پيغمبر (ص) در جوامع نقل شده است که در شأن آنها فرمود باقى گذارديد شما در مدينه کسانى را که نپيموديد راهى را و نه قطع کرديد منزليرا مگر آنکه آنها با شما بودند بلکه ممکن است گفته شود که اطلاق قاعد بر اين جماعت نميشود زيرا که اينها قائم بامرند خواه وقوف باشد خواه حرکت و از دو طرف تفضيل خارجند دسته ديگر کسانى هستند که مخير بودند بين قيام و قعود براى وجود عدّه کافى و آنها قعود را اختيار نمودند که قدر متيقن از قاعدين آنانند و مفضل عليهم ميباشند قطعا بدرجه و مرتبه و تفاوت درجات و مراتب بر حسب احوال قاعد و مجاهد و جهت قعود و جهاد و حدّ جدّيت و سعى در مجاهدت و خلوص نيّت است بلکه بنظر حقير بعدد اشخاص مجاهدين و قاعدين خواهد بود و اجر عظيم مخصوص بمجاهدين است و معلوم است که جهت فضيلت و اجر جهاد است که بر ترک آن مترتب نيست و مقصود بيان حال مجاهد و قاعد از غير جهت جهاد و قعود نيست زيرا که ممکن است قاعدى بجهات ديگرى افضل از مجاهدى باشد پس موردى از براى تمسک باين آيه بر افضليت شخص مجاهدى بر قاعدى نمى‌ماند زيرا منظور تفضيل جهاد بر قعود است نه مجاهد بر قاعد بعنوان شخصى و براى اثبات افضليت امير المؤمنين (ع) حاجت باين تشبثات نيست که پيغمبر (ص) را العياذ باللّه جزء قاعدين شمرد با آنکه سلطان مجاهدين بوده و در غزوات پيش قدم و فرمان فرماى لشگر اولى بصدق اسم مجاهد است از افراد و اللّه الهادى الى سبيل الرشاد و شايد نکته تکرار لفظ مجاهدين و قاعدين در آيه همين باشد که علاوه بر آنکه علت ثبوت فضل و مزيّت اجر در کلام معلوم گردد دلالتش بر جهت فضل و اجر و القاء جهات شخصيّه اتم باشد و از آنچه بيان شد مواقع نظر در نفحات و صافى بر ارباب ذوق و سليقه مکشوف خواهد شد و اللّه اعلم.