تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْکُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ کَثِيرَةٌ کَذلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْکُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (94)
ترجمه
اى کسانيکه ايمان آورديد چون سفر کنيد در راه خدا پس تفتيش کنيد و مگوئيد بکسيکه القا کند بشما سلام را نيستى مؤمن طلب ميکنيد متاع زندگانى دنيا را پس نزد خدا است غنيمتهاى بسيار همچنين بوديد شما از پيش پس منّت گذارد خدا بر شما پس تفتيش کنيد همانا باشد خدا بآنچه ميکنيد آگاه..
تفسير
قمى ره فرموده چون پيغمبر (ص) از غزوه خيبر مراجعت فرمود اسامة بن زيد را با جماعتى مأمور فرمود بدعوت جمعى از يهود باسلام که آنها در يکى از نواحى فدک منزل داشتند و چون بحوالى يکى از قراء رسيدند مرداس بن نهيک فدکى از ورود عسکر پيغمبر (ص) مطلع شد اهل و مال خود را جمع‌آورى نموده و بکوهى پناه برد و رو بلشکر اسلام نمود و گفت اشهد ان لا اله الا اللّه و اشهد ان محمدا رسول اللّه اسامه اعتنائى بقول او ننمود و با نيزه او را بکشت و چون بخدمت پيغمبر (ص) مراجعت نمود و قضيه را بعرض رسانيد حضرت در جواب فرمود آيا قلب او را پاره کردى که بدانى اسلام در آن نيست يا آنکه نه آنچه بزبان گفت قبول کردى و نه آنچه در دل داشت دانستى پس اسامه قسم ياد کرد که نکشد بعد از آن کسى را که اداء شهادتين نمايد و او در جنگ‌ها از امير المؤمنين (ع) تخلف نمود و اين آيه در شأن او نازل شده است حقير عرض ميکنم اين نتيجه طلب متاع دنيا است که اسامه با آن سوابقش در اسلام و ادراک صحبت پيغمبر (ص) براى طمع به مال کسيکه اظهار اسلام نموده با آنکه مکلف بحمل بر صحت بود حمل بر فساد نمود و عمدا او را کشت و عذاب دائم را بنص آيه شريفه خريدارى کرد و با آنکه امير المؤمنين (ع) را امام مفترض الطاعه ميدانست با اعداء او پيوست لا بد آنوقت هم همان حب خبيث دنيا عذرى براى او تراشيده بود پس هر وقت در حکمى مردد شدى که يکطرف آن نفع دنيوى داشت بدان که شيطان وسوسه مينمايد و ميخواهد آنطرف را در نظرت راجح قرار دهد گول مخور و طرف ديگر را ترجيح
جلد 2 صفحه 104
ده و بدان عذرى که منشأ آن حب دنيا باشد مقبول حضرت احديت نيست و در روايت اهل سنّت وارد است که مرداس علاوه بر اداء شهادتين السلام عليکم هم گفته بود و اين مؤيد قرائت مشهور است که کلمه السلام با الف باشد که به تحيت اسلام تفسير شده اگر چه السلم بدون الف نيز قرائت شده است و عياشى اين قرائت را نسبت بحضرت صادق (ع) داده و بر هر دو تقدير معنى حقيقى آن تسليم و انقياد است و اين قرائت مؤيّد روايت قمى است و خلاصه ظاهر آيه شريفه آنستکه وقتى در راه خدا بسفر جهاد ميرويد تفحص کنيد و تميز دهيد بين کافر و مسلمان حقيقى و ظاهرى و بدون تفتيش و تحقيق بمجرد گمان آنکه اسلام کسى حقيقى نيست او را نکشيد و بکسيکه اداء کلمه شهادتين نمود که امان اسلام است يا بشما سلام کرد که تحيت اسلام است و ظاهر است در آنکه دين شما را قبول کرده نگوئيد مؤمن نيستى و تکفير نکنيد و او را نکشيد و حمل نکنيد اين اظهار او را بر آنکه براى ترس يا ساير اغراض دنيوى است و بدانيد که حب مال دنيا شما را وادار باين عمل شيطانى نموده که در چنين امر مهمى بعجله اقدام نموديد با آنکه اگر غنيمت خواسته باشيد نزد خداوند غنائم بيشمار است که اگر عجله نکنيد بشما ميرسد در دنيا و آخرت و بى‌نياز ميکند شما را از اين اعمال ناشايسته شما هم در اوليکه قبول اسلام نموديد همينطور بوديد معلوم نبود که اسلام شما از صميم قلب است يا آنکه ظاهرى است و براى اغراض دنيوى قبول اسلام کرديد لکن خداوند منت گذارد بر شما و اسلام شما را بمجرد اظهار قبول نمود و دماء و اموال شما را محفوظ داشت تا ثابت شديد در اسلام و عقائد خود را تکميل نموديد و موفق بطاعات و عبادات شديد پس شما هم با کسانيکه جديد الاسلامند همين سلوک را نمائيد و براى تأکيد اخيرا فرموده که تحقيق کنيد و تا ثابت نشود خلاف اظهار آنها با آنها ستيزه ننمائيد همانا خداوند با خبر است از اعمال شما که بدون تحقيق و تأمل است يا با انديشه و تفحّص و براى اغراض دنيوى است يا سرعت در امر خير و هر عمل و نيّتى را مطابق آن جزاى خير و شر خواهد داد و اللّه اعلم.
جلد 2 صفحه 105