تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِيراً (97)
ترجمه
همانا آنانکه ميراندند آنها را ملائکه با آنکه ستمکاران بودند بر خودهاشان گفتند در چه حال بوديد گفتند بوديم ضعيفان در زمين گفتند آيا نبود زمين خدا فراخ پس هجرت مى‌کرديد در آن پس آنگروه جايگاهشان دوزخ است و بد بازگشتى است..
تفسير
صيغه توفي محتمل است ماضى باشد و محتمل است مضارع باشد و يک تاء حذف شده باشد و بنظر حقير ماضويت ارجح است و در احتجاج از امير المؤمنين (ع) روايت شده است که از آنحضرت سؤال نمودند از قول خداوند تعالى اللّه يتوفّى الانفس حين موتها و آيه ديگر قل يتوفّيکم ملک الموت و آيه ديگر توفّته رسلنا و اين آيه که يک جا فعل نسبت بخدا داده شده و يک جا نسبت بملک الموت و جاى ديگر نسبت بفرستاده شدگان و اينجا نسبت به ملائکه جواب فرمودند که خداوند اجلّ و اعظم از آن است که مباشرت اين امور را بخودى خود بنمايد و فعل فرستاده شدگان و ملائکه او فعل او است چون آنها بامر او کار ميکنند پس اختيار فرمود از ملائکه رسل و سفرائى را بين خود و خلق خود چنانچه فرموده اللّه يصطفى من الملائکه رسلا و من الناس پس کسيکه اهل طاعت باشد متولّى قبض روح او ملائکه رحمتند و کسيکه اهل معصيت باشد متصدى قبض روح او ملائکه نقمتند و از براى ملک الموت اعوانى است از ملائکه رحمت و نقمت که آنها بامر او کار ميکنند و فعل آنها فعل ملک الموت است و هر چه مى‌کنند منسوب باو است چنانچه فعل ملک الموت فعل خدا است چون او است که ميميراند نفوس را بدست هر کس بخواهد و عطا ميکند و منع ميفرمايد و ثواب ميدهد.
جلد 2 صفحه 108
ميکند بدست هر کس بخواهد و کار امناء او کار او است چنانچه فرموده است و ما تشاءون الا ان يشاء اللّه و در فقيه از حضرت صادق (ع) قريب باين مضمون را نقل نموده بعلاوه آنکه ارواحيرا که ملائکه قبض نمودند ملک الموت از آنها قبض مينمايد و با ارواحى که خود قبض نموده تسليم خداوند مينمايد و در توحيد از امير المؤمنين (ع) روايت نموده که در جواب اين مسئله فرمودند که خداوند تعالى تدبير ميفرمايد امور را بهر گونه که ميخواهد و موکل ميفرمايد از خلق خود هر کس را که بخواهد بهر چيز که ميخواهد اما ملک الموت را خداوند موکل فرموده بکسان مخصوصى که خواسته است و رسولان خود از جنس ملائکه را موکل فرموده مخصوصا بکسانيکه خواسته است از خلق خود و ملائکه‌ئيرا که نامبرده است موکل قرار داده است بعدّه مخصوصى که خواسته است از خلق خود خداوند تعالى بمشيت تدبير امور ميفرمايد و هر علمى را نميشود از براى هر کس تفسير کرد چون بعضى از مردم قوى و بعضى ضعيفند و بعضى طاقت حمل آن علم را دارند و بعضى ندارند مگر آنکس که خداوند آسان نموده است براى او حمل آن علم را و اعانت نموده است باو از خواص اولياء خود همانا کافى است براى تو آنکه بدانى خداوند محيى و مميت است و او ميميراند مردم را بدست هر کس که بخواهد از خلق خود از ملائکه و غير آنها حقير عرض ميکنم از فرمايش امام (ع) معلوم ميشود که اين مسئله هم از اسرار علم الهى است و نبايد بيان نمود چنانچه از کلام فيض ره هم استفاده ميشود با وجود اين نميدانم چرا خودشان بيان نموده‌اند آنچه بنظر حقير ميرسد آنستکه اين يک معناى عرفى متداول است که هر مملکتى که سلطان و مدبر امورى دارد کار تمام کارمندان او از وزير و حاکم و مباشر منسوب بپادشاه است و هر وقت هر موجودى از طرف خداوند مأمور ميشود روح خود را بما فوق خود تسليم نمايد آن مافوق که اين مأموريت قبض را پيدا کرده هم رسول است هم ملک الموت و همه آنها رسل و ملائکه‌اند و مافوق همه اولى باسم ملک الموت است که مافوق آن ذات اقدس الهى است بنابر اين صحيح است گفته شود خدا متوّفى است صحيح است گفته شود ملک الموت صحيح است گفته شود رسل و ملائکه چنانچه صحيح است گفته شود اين حکم شاه است و اين حکم وزير و حاکم است لذا بنظر حقير مسئله خيلى واضح است و مورد اشکال نيست اگر چه لطفا بيان فرموده‌اند بلى آنچه از اسرار است آنستکه چه دسته مأمور قبض
جلد 2 صفحه 109
روح چه دسته هستند و اللّه اعلم در هر حال ملائکه بکسانيکه در مکه مانده بودند از مسلمين با آنکه استطاعت داشتند که مهاجرت نمايند گفتند در حال نزع روح براى توبيخ و تقرير آنها در چه حال بوديد شما از امر دينتان آيا بوظائف دينى خودتان عمل نموديد يا خير جواب گفتند ما مقهور کفار بوديم نميتوانستيم در مملکت خودمان از ترس آنها بوظائف دينى خودمان رفتار نمائيم ملائکه گفتند آيا زمين خدا وسعت نداشت چرا هجرت ننموديد از بلديکه در آنجا نميتوانستيد قيام بوظائف دينى خود و اعلاء کلمه حق نمائيد چنانچه پيغمبر (ص) و ساير مسلمانان بمدينه و حبشه مهاجرت نمودند و اعلاء کلمه حق و عمل بوظايف دينى خودشان کردند و در مجمع از حضرت باقر (ع) نقل نموده که آنها قيس بن فاکهه و حارث بن دمعه و قيس بن الوليد و ابو العاص بن منبه و على بن اميّه بودند و قمى ره فرموده اين آيه نازل شده است در باره کسانيکه از جهاد با امير المؤمنين (ع) کناره نمودند که نه با آنحضرت بودند و نه با مخالفين آنحضرت و ملائکه در حال نزع بآنها گفتند در چه حال بوديد جواب دادند ما مستضعف بوديم ندانستيم حق با که است خدا فرمود آيا کتاب و دين خدا وسعت نداشت که نظر نمائيد در آن و حق را بيابيد و از حضرت کاظم (ع) سؤال نمودند که ضعيفان کيانند جواب مرقوم فرمودند که ضعفاء آنانند که حجت براى آنها اقامه نشده است و نميدانند اختلاف را و وقتى که اختلاف را بدانند ضعيف نيستند و در نهج البلاغه است که اسم مستضعف اطلاق نميشود بر کسى که حجت به او رسيده است و بگوش شنيده و بدل جاى داده است فيض ره فرموده در آيه دلالت است بر وجوب هجرت از موضعيکه شخص متمکن نيست در آنجا از اقامه دين خود و از پيغمبر (ص) روايت شده است که کسيکه فرار کند براى دين خود از زمينى بزمينى اگر چه يک وجب باشد مستوجب بهشت ميشود و رفيق ابراهيم (ع) و محمد (ص) است بنظر حقير مستضعف کسى است که ناتوان باشد خواه در تحصيل و تحقيق حق خواه در عمل بآن خواه در اصول دين و مذهب باشد خواه در فروع خواه بواسطه کمى استعداد ذاتى باشد خواه بواسطه عوارض و قواهر خارجى خلاصه آنکه جاهل قاصر که اسمى از اسلام و احکام آن بگوشش نرسيده يا اگر رسيده متمکن از تحصيل حق و عمل بآن نبوده معذور است ولى اگر اسمى از اسلام شنيده باشد و متمکن از تحقيق حق شده باشد مثل آنکه اقامه حجت براى او نموده باشند و او در
جلد 2 صفحه 110
تفکر و تدقيق و تحقيق کوتاهى کرده باشد آنشخص جاهل مقصّر است و معذور نيست همچنين در فروع اگر متمکن از عمل بآن باشد اگر چه موقوف بخروج از وطن و هجرت باشد لازم است هجرت نمايد اگر موجب عسر و حرج نباشد و اگر متمکن از عمل نباشد اگر چه بواسطه عدم تمکن از خروج و هجرت باشد معذور است و اين آيه و آيه بعد متعرض حکم اين دو قسم است و البته شخص متمکن اگر چه تمکنش موقوف به هجرت و نظر باشد در صورت ترک ظالم بنفس و جايگاهش جهنم است خواه ترک هجرت باشد خواه ترک نظر در کتاب و سنت و امر دين اعم است از توحيد و نبوّت و امامت و احکام بنابر اين اختلافى بين اقوال و روايات نيست و اللّه اعلم.