تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (98)
ترجمه
مگر ناتوانان از مردان و زنان و کودکان که نتوانند چاره و نيابند راهى را..
تفسير
از آيه قبل مستفاد شد که کسانيکه در بلد خود متمکن از قيام بوظائف دينى خودشان نيستند بايد هجرت نمايند و معذور نمى‌باشند در اين آيه خداوند استثنا فرموده است کسانيرا که متمکن از هجرت نيستند از مردان و زنان و کودکانيکه استطاعت زاد و راحله سفر را ندارند و راه به بلديکه در آن بتوانند قيام بوظائف خود نمايند نميبرند و بنابر اين استثناء متصل است اگر چه فيض ره فرموده استثناء منقطع است براى آنکه اينها داخل در کلمه موصول و ضمير آن و اسم اشاره که کلمه اولئک باشد نيستند و از بيان سابق معلوم شد که مستثنى منه مستفاد از آيه سابق است که غير متمکن فعلى باشد که اگر متمکن از دفع عجز خود باشد معذور نيست بلکه حقيقتا متمکن است و الا عاجز است و معذور چنانچه در کافى از حضرت باقر (ع) روايت نموده است که مستضعف کسى است که استطاعت چاره ندارد که دفع نمايد بآن از خود کفر را و نمى‌يابد راهى را بسوى ايمان نه استطاعت دارد ايمان را و نه کفر را مانند کودکان و مردان و زنانى که در عقل مانند کودکانند و نيز از آنحضرت روايت شده است که در جواب سؤال از آنها فرمود زنان شما و اولاد شما پس فرمودند چه ميگوئى در باره امّ ايمن همانا من شهادت ميدهم که او اهل بهشت است و باندازه شما معرفت نداشت و در معانى و
جلد 2 صفحه 111
عياشى از آنحضرت قريب به مضمون حديث اول را نقل نموده و در آخر حديث ذکر فرموده که از آنها قلم مرفوع است و از حضرت صادق (ع) روايت شده است که آنها نه تمکن از کفر دارند و نه تمکن از ايمان اين قبيل اشخاص داخل بهشت ميشوند باعمال حسنه و باجتناب از محرمات الهى ولى بمقام و درجات ابرار نائل نميشوند و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت نموده است که پرسيدند از آنحضرت که مستضعفين کيانند فرمود بلهاء و مثال زدند بزن و خادم و اسير و پيرمرد شکسته و صغير خلاصه کسانيکه از خودشان نظرى ندارند و بقول امير خودشان عمل ميکنند حقير عرض ميکنم حال اين طبقه از مردم در علوم عقليّه هم بيان شده است که در بهشت اعمال مخلد و از اصحاب يمين ميباشند اگر موّفق بکارهاى خوب شوند بر حسب فطرت يا تقليد امير خودشان و اينکه معروف است که بيشتر اهل بهشت بلهاء هستند مراد اين طبقه‌اند که خداوند تقصيرات آنها را که مستند بعجز از فهم و ادراک و قلت استعداد تحصيل يقين و عدم استطاعت تهيه اسباب توفيق بوده عفو ميفرمايد چون خداوند ساتر عيوب بندگان و آمرزنده گناهان ايشان است.