اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ الَّذِين‌َ تَوَفّاهُم‌ُ المَلائِکَةُ ظالِمِي أَنفُسِهِم قالُوا فِيم‌َ کُنتُم قالُوا کُنّا مُستَضعَفِين‌َ فِي الأَرض‌ِ قالُوا أَ لَم تَکُن أَرض‌ُ اللّه‌ِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِک‌َ مَأواهُم جَهَنَّم‌ُ وَ ساءَت مَصِيراً (97)
محققا کساني که ملائکه آنها را ميگيرند يعني قبض روح آنها را ميکنند در حالي که آنها ظلم بنفس کردند در عدم تشرّف خدمت رسول اللّه و عدم مهاجرت بمدينه و عدم قبولي اسلام ملائکة بر سبيل توبيخ يا تقرير از آنها ميپرسند که شما در چه حالي بوديد آنها بر سبيل اعتذار ميگويند ما در چنگال مشرکين گرفتار بوديم و در مقابل آنها ضعيف بوديم و قدرت نداشتيم بشرف اسلام مشرف شويم جواب ميدهند مگر زمين خدا وسعت نداشت شما هم ميخواستيد مثل سايرين هجرت نمائيد و از دست مشرکين نجات يابيد و اينکه عذر از آنها پذيرفته نيست پس اينها جايگاهشان جهنم است و بد بازگشتي است.
إِن‌َّ الَّذِين‌َ تَوَفّاهُم‌ُ المَلائِکَةُ توفي اخذ بقوّت است از ماده وفي که بمعني اداء است مثل اداء دين اگر دائن باختيار خود اداء نمود ميگويند (و في بدينه) و اگر مديون از او گرفت ميگويد (توفيت ديني) و توفي بنفسه دلالت بر قبض روح ندارد چنانچه در مورد عيسي (ع) از قول او ميفرمايد فَلَمّا تَوَفَّيتَنِي کُنت‌َ أَنت‌َ الرَّقِيب‌َ عَلَيهِم مائده آيه 17، با اينکه قبض روح او نشده بود بلکه خود او را از چنگال يهود نجات بخشيد و بآسمان برد، ولي در اينجا و موارد بسيار ديگر بقرائن داخليه مراد قبض روح است و اينکه گاهي نسبت بخدا داده ميشود اللّه‌ُ يَتَوَفَّي الأَنفُس‌َ حِين‌َ مَوتِها زمر آيه 42، و گاهي نسبت بملک الموت داده ميشود قُل يَتَوَفّاکُم مَلَک‌ُ المَوت‌ِ الَّذِي وُکِّل‌َ بِکُم سجده آيه 11، گاهي نسبت بساير ملائکه ميدهد مثل همين آيه و تمام صحيح است، ملائکه مأمور بامر ملک الموت و او مأمور
جلد 5 - صفحه 180
بامر الهي و نسبت فعل هم بآمر صحيح است و هم بمأمور بخصوص ماموري که قدرت بر تخلف نداشته باشد.
(ظالِمِي أَنفُسِهِم) ظالمي جمع ظالم و در اصل ظالمين بوده نون از باب تخفيف ساقط شده مثل هَدياً بالِغ‌َ الکَعبَةِ مائده آيه 95، که بالغا بوده و حال است از براي الّذين و مراد از ظلم بنفس عدم تشرف باسلام و بقاي بر شرک که إِن‌َّ الشِّرک‌َ لَظُلم‌ٌ عَظِيم‌ٌ لقمان آيه 13.
(قالوا) ملائکه قابض ارواح (فيکم کنتم) فيما بوده الف تخفيفا ساقط شده و ما استفهاميه يا توبيخي است که چرا اسلام نياورديد يا تقرير است که اقرار بشرک کنند و خبر کنتم يعني کنتم في اي‌ّ شيئي من الاسلام او الشرک.
قالُوا کُنّا مُستَضعَفِين‌َ فِي الأَرض‌ِ ضعيف با مستضعف فرق دارد، ضعيف کسي را گويند که توانايي ندارد، مستضعف کسي را گويند که ديگران او را ضعيف کنند يعني ما در ميانه مشرکين بوديم و آنها بر ما مسلط بودند ملائکه جواب آنها را ميدهند که شما قدرت داشتيد از بين مشرکين خارج شويد و هجرت نمائيد چنانچه ديگران کردند قالُوا أَ لَم تَکُن أَرض‌ُ اللّه‌ِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها و مستضعف کساني هستند که در آيه بعد بيان ميفرمايد.
و از اينکه جمله استفاده ميشود کساني که در جامعه هستند که نميتوانند بوظائف ديني خود عمل کنند مثل بسياري از ممالک خارجه بلکه بسياري از دهات دور دست بلکه بسياري از شهرستانها و امثال اينها حرام است توقف آنها و واجب است هجرت بمحل و مرکزي که دست‌رسي باحکام دين داشته باشند نمايند و بتوانند بوظائف ديني عمل کنند.
فَأُولئِک‌َ مَأواهُم جَهَنَّم‌ُ وَ ساءَت مَصِيراً تفسيرش واضح است و مکرر گفته شده احتياج ببيان ندارد.
181