تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّکُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَ مَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (119)
ترجمه
و هر آينه گمراه مى‌کنم ايشانرا و در آرزو مياندازم ايشانرا و هر آينه امر ميکنم ايشانرا پس هر آينه ميبرند گوشهاى چهارپايان را و هر آينه امر مى‌کنم ايشانرا پس هر آينه تغيير مى‌دهند آفريده خدا را و هر که بگيرد شيطان را صاحب اختيار از غير خدا پس تحقيق زيان کرده است زيانى آشکارا..
تفسير
شيطان در بارگاه احديت باظهار عناد اجمالى اکتفا ننمود بلکه بپاره از
جلد 2 صفحه 127
حيل و دسائس خود تفصيلا اشاره کرده از آن جمله آنکه بنى آدم را از شاهراه هدايت بجادّه ضلالت ميکشانم و باطل را در نظر آنها حق جلوه ميدهم و آنها را بآرزوهاى دور و دراز مياندازم مانند آنکه عمر شما طولانى خواهد شد و موقع عبادت در پيرى است و موفق بتوبه خواهى شد و اميد است قيامت دروغ باشد و خدا ارحم الراحمين است اگر بنا شد همه را بجهنم ببرد پس که را به بهشت ميبرد و شفاعت شفعاء چه خواهد شد از اين قبيل آمال و آرزوها که موجب بطلان عمر و حرمان از مقصود است و وادار ميکنم آنها را بوساوس خود که گوشهاى چهارپايان را ببرند چنانچه گفته‌اند معمول عرب در آنزمان بوده که چون ناقه پنج شکم ميزائيد و پنجمى نر بود گوش او را چاک ميدادند و انتفاع از آن را بر خودشان حرام مينمودند و بعضى گفته‌اند اين عمل را بعنوان تعبّد بت‌هاشان بجا مى‌آوردند و در مجمع از حضرت صادق (ع) نقل نموده که گوش را از بيخ مى‌بريدند چنانچه فعلا هم معمول است که گوش بعضى از حيوانات را براى اغراض فاسده ميبرند و آنها را وادار مينمايم که خلقت اصليه الهيه را تغيير دهند و نيز در مجمع از آنحضرت نقل نموده که مراد از تغيير خلق تغيير دين خدا و امر و نهى او است و مؤيد اين معنى است قول خداوند فطرة اللّه التى فطر الناس عليها لا تبديل لخلق اللّه يعنى فطرت الهى که مفطور فرموده است مردم را بر آن روا نيست تبديلى در خلق خداوند فيض ره فرموده موجب مزيد تأييد است قول خداوند در تعقيب اين آيه شريفه ذلک الدّين القيّم يعنى اين فطرت دين قويم است و تفسير شده است از ائمه اطهار فطرت خدا باسلام و شايد مندرج شود در آن هر تغيير خلقى از خداوند خواه در صورت باشد خواه در صفت بدون ترخيص الهى مانند کور نمودن چشم حيوان نرى که زياد عمر کرده باشد و خواجه نمودن بندگان و مثله نمودن و منافات ندارد تفسير بدين و امر چون همه اينها داخل در آندو است حقير عرض ميکنم ظاهر آيه شريفه آنستکه اين جمله که تغيير خلق باشد بمنزله تعليل براى جمله سابق است که بريدن گوش حيوانات باشد و چون سرّ ممنوعيت آن معلوم نبوده خداوند اشاره بآن فرموده که اين از افراد تغيير خلق خدا است که واضح است سزاوار نيست بنده را که نقصى در آن احداث نمايد چون اگر وجودش لازم و مستحسن نبود خداوند خلق نمى‌فرمود و داخل در نظام احسن نميشد و اين مطلب در نزد الهيّون ارتکازى و مبرهن عقلى است نهايت آنکه چون بعضى امور در مقام حدوث لازم و مورد
جلد 2 صفحه 128
احتياج و داخل در خلقت است و در مقام بقاء زائد و مورد احتياج نيست يا مضر است بيان فرموده‌اند که جائز يا واجب يا مستحب است زائل شود مانند ناف طفل يا غلاف حشفه يا موى سر و شارب و عانه و ساير بدن يا ناخن و امثال اينها که هر يک بجاى خود بيان شده است و اينکه امام (ع) بدين و امر الهى تفسير فرموده است بنظر حقير براى بيان فرد خفى است که نوعا اذهان از آن غافل است علاوه بر آنکه شامل تمام اينها ميشود و تغيير عقل فطرى الهى اکمل افراد تغيير است بنابر اين بنظر حقير داخل است در آيه شريفه تراشيدن ريش که مميّز مرد از زن در بشره است و در بقاء مورد احتياج است خصوص بضميمه روايات و سيره مرضيه انبياء و ائمه و اولياء که ملتزم به ترک بوده‌اند و روايت منقوله از حضرت امير المؤمنين (ع) در مستدرک که فرموده تراشيدن ريش از مصاديق مثله است و کسيکه مثله نمايد پس بر او باد لعنت خداوند که واضح است حضرت ميخواهد بفرمايد اين عمل تغيير خلق است که مبادا شيطان شبهه نمايد که اين از قبيل امور زائده است خلاصه آنکه از آيه استفاده ميشود که هر تغيير خلقى متابعت شيطان و موجب خسران است و آنچه از خارج جواز يا وجوب يا استحبابش ثابت شود معلوم ميشود در مقام حدوث جزء خلق و در مقام بقاء از زوايد است و جزء خلق نيست مانند بعضى ستونها و آلات که در مقام حدوث براى بنا لازم است و در مقام بقا زائد است و بايد رفع شود بنابر اين دلالت آيه شريفه بر عموم منع واضح و مؤيد بعقل و نقل است و تخصيصى در آن راه نيافته است و آنچه در خارج بيان فرموده‌اند براى خروج موضوعى است لذا اگر حضرات فرنگى‌مآب‌ها از قرآن آيه خواسته باشند و بنظر انصاف در اين صحيفه نظر نمايند نبايد ترديدى براى آنها باقى بماند خداوند همه را از شر وساوس شيطان حفظ فرمايد و کسيکه شيطان را صاحب اختيار خود نمايد و اختيار کند اطاعت او را بر اطاعت خداوند زيان واضحى نموده است زيرا سرمايه خود را که عمر عزيز است بباد داده و سر منزل خود را که بهشت است بجهنم تبديل نموده است.