تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً (122)
وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ: بدرستى که آن کسانى که ايمان آوردند به اصول خمسه توحيد و عدل و نبوت و امامت و معاد، و بجا آوردند اعمال شايسته مشروعه، سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ: زود باشد که داخل فرمائيم ايشان را به بوستان‌هائى که مى‌رود و جارى مى‌شود در زير درختان آن جويها، خالِدِينَ فِيها أَبَداً: در حالتى که مخلّد و دائمند در آن جنات هميشه، يعنى خلودى بر سبيل تأييد، که هرگز سمت انقطاع نپذيرد، بلکه باقى است به بقاء الهى و دوام سرمدى غير متناهى. وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا: وعده فرمود خداى تعالى، وعده راستى. يا حق است وعده الهى، وعده حقى که خلافى در حقيقت و درستى آن نيست و ثابت و متحقق باشد. وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا: و کيست راستگوتر از خدا در کلام، يعنى هيچکس از او راستگوتر نيست. فايده اين توکيدات، معارضه مواعيد
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 585
کاذبه شيطانيه است مر قرناى خود را به صدق وعده الهى، مر اولياى خود را. و يا مبالغه در توکيد وعد، به جهت ترغيب عباد در تحصيل آن.
تنبيه: آيه شريفه دليل است بر آنکه اعمال صالحه، شرط لازمه ايمان است؛ و مجرد ايمان، موجب دخول بهشت نمى‌شود، زيرا مقارن ساخته ايمان را به عمل صالح. پس ايندو لازم و ملزوم هم مى‌باشد که هر يک بدون ديگرى، منتج سعادت اخرويه و موجب نعيم ابديه نخواهد شد.
قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: الايمان معرفة بالقلب و اقرار باللّسان و عمل بالارکان. «1» فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: ايمان، معرفت به قلب و اقرار به زبان و عمل به ارکان است.
ايضا فرمود: الايمان اقرار و عمل و الاسلام اقرار بلا عمل. «2» ايمان عبارت است از اقرار و عمل، و اسلام اقرار است بدون عمل صالح.
فى الجامع الاخبار، روى عبد اللّه بن عبّاس عن النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم قال: الا انّ مثل هذا الدّين کمثل شجرة ثابتة، الايمان اصلها و الزّکوة فرعها و الصّلوة مائها و القيام عروقها و حسن الخلق ورقها و الاخاء فى الدّين لقاحها و الحياء لحائها و الکفّ عن محارم اللّه ثمرتها فکما لا تکمل الشّجرة الّا بثمرة طيّبة کذلک لا يکمل الأيمان الّا بالکفّ عن محارم اللّه. «3» يعنى: آگاه باشيد بدرستى که مثل اين دين، مانند درختى است ثابت، ايمان اصل آن، و زکات فرع آن، و نماز آب آن، و قيام به اوامر عروق آن، و حسن خلق برگ آن، و اخوت در دين بارآور آن، و حياء پوست آن، و کف از محرمات الهى ثمره آن. پس همچنان که درخت کامل نمى‌شود مگر به ميوه طيبه، همچنين کامل نشود ايمان مگر به حفظ از محرمات الهى.
«1» بحار الانوار، جلد 69، صفحه 64، حديث 11.
«2» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 24، حديث 2 (روايت از امام باقر يا امام صادق عليهما السّلام)
«3» سفينة البحار، جلد 1، صفحه 688 (با اختلاف)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 586