تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً (125)
بعد بيان مستحقين وعد را فرمايد:
وَ مَنْ أَحْسَنُ دِيناً: و کيست نيکوتر و راه يافته‌تر از جهت دين، يعنى هيچکس نيکوتر و صواب کارتر نيست در دين، مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ: از آنکه
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 589
تسليم نموده و خالص کرده نفس خود را براى خدا، و من جميع الوجوه توجه به او نموده، و غير ذات اقدس الهى را ستايش و عبادت نکرده. يا ابتذال نمود روى خود را در سجود براى او سبحانه. و در اين استفهام تنبيه است بر آنکه اين منتها درجه‌اى است که قوت بشريت به آن ميرسد. و جهت تخصيص وجه آنست که هر که وجه خود را که اشرف اعضاست ابتذال کند، هر آينه به ساير عضو بخيلى ننمايد. وَ هُوَ مُحْسِنٌ: در حالتى که آن متوجه به خدا و معرض از ما سوى، فاعل محسنات و تارک مقبحات باشد، وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً: و پيروى کند دين ابراهيم عليه السّلام را که موافق دين اسلام است، در حالتى که ابراهيم يا ملت او يا پيرو آن مايل است از همه دينها به دين اسلام، وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا: و اتخاذ فرمود خداوند متعال، ابراهيم عليه السّلام را دوستى، يعنى او را برگزيد و اختصاص داد به کرامتى که مشابه است به کرامت دوست با دوست.
نکته: اعاده ذکر ابراهيم و عدم اکتفا به ضمير، جهت تفخيم شأن آن حضرت يا به جهت تنصيص بر آنکه ممدوح او ميباشد، نه غير او. و «خلّت» مأخوذ از خلل است، چه آندوست و متخال، مخالط مى‌شود در نفس، و متشرب مى‌گردد در آن؛ و يا به اعتبار آنکه هر يک از خليلين سد خلل يکديگر مى‌کنند در طريقه‌اى و يا از خلة به معنى خصلت، چه هر دو متوافقند در خصال، و اين جمله فعليه، استيناف، و ذکر آن اينجا به جهت ترغيب است در اتباع ملت او.
و ايذان به آنکه ملت آن حضرت در نهايت حسن و غايت کمال بشر است.
وجه تسميه ابراهيم به خليل: چنين نقل کرده‌اند که در عهد آن حضرت قحط و غلا پديد آمد. چون مردم همواره از خوان موايد خليلى فوايد يافته بودند، در آن سال به سبب جوع بيشتر رجوع به او مى‌نمودند. آنچه حضرت ابراهيم عليه السّلام داشت، بر ايشان ايثار فرمود. همين که انبار تهى شد، چند قطار شتر، به مصر نزد دوستى که معتمد عليه بود، فرستاد، تا قدرى طعام بفرستد. چون پيغام آن حضرت به او رسيد، گفت در شهر ما نيز اثر قحط ظاهر شده، و اگر
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 590
فى الواقع براى خود طلبيدى، ممکن بود مهيا شود، لکن ما شنيده‌ايم فقرا بدو التجاء کرده‌اند و به کرم غريزى و سماحت جبلى مى‌خواهد که اين طعام بر ايشان صرف کند. القصه گندم نداده، ملازمان حضرت به ضرورت برگشتند.
نزديک حوالى شام که رسيدند، ايشان را شرم آمد شتران خالى به شهر درآرند، چه بسى فقرا چشم به راه بودند براى آمدن طعام. لذا جوالها را پر از ريگ گرم نموده، به خانه آوردند. حضرت چون مطلع شد، به مسجد رفت. ساره زوجه او از خواب بيدار شد و جوالها را پر ديد. خوشحال شده هر يک را که باز مى‌کرد آرد ميده به غايت سفيد و پاکيزه ديد. با کنيزکى، قدرى خمير کرده، نان پخت و به عيال و اطفال فقرا داد. چون حضرت از مسجد به خانه آمد، بوى نان به مشامش رسيد. پرسيد اين از کجا است؟ گفت: از دوست مصرى تو. حضرت فرمود: هذا من عند خليلى اللّه عزّ و جلّ: اين از جانب دوست من اللّه است.
حق تعالى بدين جهت او را خليل ناميد. اين روايت را على بن ابراهيم از هارون بن مسلم از مسعده از ابى عبد اللّه عليه السّلام نقل نموده. «1» نزد اهل تحقيق جهت تسميه آن حضرت به خليل آنکه: حق تعالى او را امتحان نمود به تن و جان و مال و فرزند، آن بزرگوار هم مال به ميهمانان، و فرزند به قربان، و تن به نيران، و جان به جانان تسليم کرد. بدين سبب به اين اسم متّسم شد. و گفته‌اند امتحان او به ده چيز بود که آن را سنن حنفيه نامند؛ و آن پنج در سر: اول مضمضه، دوم استنشاق، سوم مسواک، چهارم زدن موى شارب، پنجم فرق موى سر؛ و پنج ديگر در تن: اول استنجا، دوم ختنه، سوم حلق عانه، چهارم ازاله موى زير بغل، پنجم چيدن ناخن. و اين همه در شريعت ما سنت است، مگر استنجا و ختنه بعد از بلوغ که واجب است. و نزد بعضى خليل از خلّت مأخوذ، و به معنى احتياج، و فعيل به معنى فاعل است، چه آن حضرت نزد مصائب و نوائب، حاجت خود را به جز حق تعالى دفع نفرمود. از آن
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحات 119 و 120.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 591
جمله وقتى که او را به منجنيق نهادند و به آتش انداختند، جبرئيل در هوا به او گفت: آيا حاجت دارى؟ فرمود: اما به تو حاجت ندارم. گفت: به هر که دارى بخواه. فرمود: علمه بحالى حسبى من مقالى: علم او به حال من، کفايت باشد از مقال من.
توضيح: بدان که دوستى آن حضرت با حق تعالى، عبارت باشد از اراده اطاعت او و معادات با اعداء او. و دوستى خداى تعالى به او اراده خير و ثواب است و اعلاى کلمه و بيان ارتفاع منزلت او نزد خود بر خلقان و ظفر دادن او بر دشمنان، چنانکه با نمرود که دشمن او بود، به جا آورد. و ايضا مرتبه نبوت و امامت که ارفع مقامات است به او عنايت و مرحمت نمود.