تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِکَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (143)
مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِکَ: نماز مى‌گزارند منافقان در حالتى که متردّد و متحيّرند ميان کفر و ايمان. يا ذکر خدا نمى‌کنند در حالتى که متردّدند ميان کفر و ايمان، يا مذمت مى‌کنم تردد نمايندگان و شک کنندگان را، لا إِلى هؤُلاءِ: نه با گروه مؤمنانند به جهت کفر باطن، تا آنها را باشد هر چه ايشان را هست، وَ لا إِلى هؤُلاءِ: و نه با جماعت کافران، به جهت اظهار کلمه اسلام بر زبان. ملخص معنى آنکه: نه مؤمن مخلص باشند و نه کافر صريح، بلکه متردد. وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ: و هر که را خداوند فرو گذارد و خذلان نمايد و يا راه بهشت ننمايد، يعنى به جهت عناد و جحود و انکار او از قبول ايمان، به سوء اختيار خود با وجود علم او به حقيّت ملت اسلام، حق تعالى نظر توفيق و لطف از او باز دارد و او را در طريق انحراف و اضلال واگذارند. فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا:
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 136.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 619
پس نيابى هرگز مر او را راهى به حق و صواب.
تنبيه: بدان که معنى اصلى اضلال، هلاکت است. و چون به خداى تعالى نسبت داده شود، معنى هلاک و عذاب باشد، يعنى عذاب و عقاب فرمايد کافران و ظالمان را از آنجا که کفار و ظالمان گمراهند. و اگر هر آينه خدا بندگان را گمراه گرداند و در آخرت ايشان را به سبب اضلال معذب سازد، نهايت ظلم، و ذات اقدس الهى از آن منزه و مبرى است. و ديگر آنکه اسناد به غير خود نمى‌دادى، چنانچه فرمايد: وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْکُمْ جِبِلًّا کَثِيراً، يعنى: و هر آينه بتحقيق شيطان گمراه کند بسيارى از شما را. و به فرعون نيز اسناد داده که:
وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ. پس مراد از اضلال حق تعالى، واگذاشتن بنده است به حال خود به سبب امتناع او از قبول حق و تأثير نشدن لطف در او و منهمک و منغمر شدن در معاصى و کفر خدا او را به همان حالت انغمار باقى گذارد تا هلاکت ابديه را دچار گردد؛ و بر ذات احديت نيست که او را منع از ضلالت و کفر و معصيت نمايد، زيرا نقض غرض و با تکليف منافات دارد به جهت عدم اختيار، و منافقان به واسطه عدم ثبات در اسلام و موالات با کفار، خود را در وادى ضلالت انداخته‌اند.
از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم منقول است که مثل منافق مانند گوسفندى است که در ميان دو گله گوسفند گذرد، متحير و سرگردان، و نظر به اين و آن کند و نداند که تابع کدام شود و به کدام ملحق گردد. «1» امير المؤمنين عليه السّلام در نهج البلاغه مى‌فرمايد: اوصيکم عباد اللّه بتقوى اللّه و احذّرکم اهل النّفاق فانّهم الضّالّون المضلّون و الزّالّون المزلّون يتلوّتون الوانا و يفتنون افتانا و يعمدونکم بکلّ عماد و يرصدونکم بکلّ مرصاد قلوبهم دويّة و صفاحهم نقيّة. يعنى: وصيت مى‌کنم شما را اى بندگان خدا به پرهيزکارى و ترس از خدا، و مى‌ترسانم شما را به مردم منافق، پس بتحقيق که ايشان گمراه و
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 137.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 620
گمراه کننده و لغزنده و لغزاننده‌اند. رنگ به رنگ و حال به حال شوند به الوان و احوال مختلفه، و فتنه کنند به اقسام مختلفه، قصد نمايند شما را به هر تکيه‌گاهى، و انتظار شما کشند در هر گذرگاهى. قلوب آنها دردآلود، و صورتهاى ايشان پاکرو، تند مى‌روند در پنهانى، و کند شوند در آشکارا، توصيفشان دواء درد، و گفتارشان شفاء مرض، و افعالشان درد بى‌درمان است.