تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ وَ إِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا کُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَ لا يَذْکُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (142)
بعد از آن بيان افعال قبيحه منافقان را اخبار مى‌فرمايد:
إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ: بدرستى که منافقان مکر مى‌کنند با دوستان خدا در اظهار اسلام و ابطان کفر، وَ هُوَ خادِعُهُمْ: و خداوند جزا دهنده است آنها را بر مکرشان، و آنچنان باشد که روز قيامت ايشان را مانند مؤمنان نورى
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 616
دهند و چون قدم بر صراط نهند، نور مؤمنان مبقى و به آن از صراط بگذرند، لکن نور منافقان منطفى شده، در ظلمت مانده، بلغزند و در آتش جهنم افتند.
تنبيه: 1- مراد از خداع حق تعالى، نه صدور خدعه است، زيرا اين از اعظم قبايح، و ذات اقدس الهى از آن منزه و مبرى مى‌باشد، بلکه جزاى خداع آنها را که عقاب جهنم است، بديشان مرجوع سازد. و اين صنعت را در علم معانى، بيان مشاکله و مماثله و مقابله نامند. مثل: جزاء سيّئة سيّئة مثلها.
2- استعاره باشد، يعنى خداوند جزاى خداع را مماثل خداع آنها دهد در قدر.
3- از باب تسميه اسم خداع به مسبب آن که وبال خدعه باشد، يعنى حق تعالى راجع مى‌سازد وبال اخداع را بر ايشان از باب اطلاق ملزوم بر لازم، يعنى وارد مى‌سازد خداوند حقارت و خوارى خداع را به آنها.
4- از باب معامله باشد، يعنى ذات احديت با آنها معامله مخدع را نمايد.
و اين در دنيا به اين طريق است که اجراى احکام مسلمانان و تکاليف شرعيه که اعمال بدنيه و ماليه است، به جهت اظهار ايمان بر ايشان، جارى، لکن در آخرت به سبب ابطان کفر، به عذاب ابدى معذب فرمايد.
5- استدراج مى‌نمايد آنها را به امهال و زيادى نعمت در حالت تمادى آنها در طغيان، يعنى مرتبه مرتبه نعمت را بر آنها زياد کند تا چون کفرشان به نهايت رسد، يک دفعه آنها را هلاک فرمايد. و تسميه آن به خداع به جهت آن است که چون در ظاهر نعمت، و لکن حقيقتا نقمت مى‌باشد، زيرا مؤول به جحيم خواهد بود.
وَ إِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ: و چون برخيزند منافقان به سوى نماز، قامُوا کُسالى: برخيزند در حالى که کاهلان باشند و متثقل، مانند کسى که به اکراه او را به کارى داشته‌اند. يُراؤُنَ النَّاسَ: مى‌نمايند خود را به مردمان و ريا مى‌نمايند تا پندارند که ايشان مؤمنانند. و اگر کسى از اصحاب پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ايشان را نبيند، ترک نماز کنند و بجا نياورند. وَ لا
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 617
يَذْکُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا: و ياد و ذکر نمى‌کنند خدا را، مگر ذکر اندکى يا در زمان کمى، چه مرائى عبادت نمى‌کند، مگر در حضور کسى که او را مى‌بيند. و اين اقل احوال مرائى است يا قلت ذکر آنها، به اين وجه است که ذکر الهى نمايند به زبان نه به قلب، و آن نسبت به ذکر قلبى اندک است. و گويند: مراد به ذکر، صلوات يا ذکرى که در نماز است، چه ايشان در نماز همين تکبير و تسليم مى‌گفتند تا به آن بدانند که ايشان مصلين هستند. و به جهت آن از شمشير اهل اسلام ايمن شوند و به آن حفظ اموال و نسوان و اولاد خود کنند. چنانچه عبد الکريم بن ابى العوجاء را ديدند که نماز نيکو مى‌گزارد.
گفتند اين مباين طريق توست، چرا به اين اقدام کنى؟ گفت: عادة البلد و رياضة الجسد و حماية الاهل و الولد.
عياشى به اسناد خود از مسعد بن زياد نقل کند که ابو عبد اللّه عليه السّلام از آباى گرام خود روايت فرموده که از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پرسيدند:
فردا نجات به چه چيز باشد؟ فرمود: نجات آنست که مخادعه نکنند با خدا تا خدا با ايشان مخادعه نکند. و هر که مخادعه کند با او، خادع نفس خود باشد عرض کردند: مخادعه حق تعالى به چه چيز است، فرمود: به اين که شخصى عملى کند به آنچه حق تعالى فرموده، و مراد غير او سبحانه باشد. پس از شرک به خدا بترسيد «1» که فرداى قيامت مرائى را به چهار اسم خوانند: يا کافر، يا فاجر، يا غادر، يا خاسر، حبط عملک و بطل اجرک، فلا خلاق لک اليوم، فالتمس اجرک ممّن کسبت العمل له: «2» يعنى: مرائى را گويند: اى ناگرويده به خدا، اى فجور کننده، اى مکر کننده، اى زيان کننده، عمل تو نابود شد و اجر تو باطل گشت. پس تو را امروز هيچ نصيبى نيست و طلب مزد خود کن از آن کسى که کسب عمل براى او کرده‌اى.
«1» در مصدر چنين آمده: «پس از خدا بترسيد و از ريا بپرهيزيد که آن شرک به خداست.»
«2» تفسير عياشى، جلد 1، صفحه 283، حديث 295.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 618
و در حديث قدسى آمده که: من عمل لى عملا اشرک فيه غيرى ترکته لشريکه. «1» ايضا در اسرائيليات مى‌فرمايد: يا ابن ادم اجعل قلبک موافقا للسانک و لسانک موافقا لعملک و عملک خالصا من غيرى، فانّى غيور لا اقبل الّا خالصا فانّ قلب المنافق مخالف للسانه و لسانه لعمله و عمله لغير اللّه. يعنى اى پسر آدم، قرار ده قلب خود را موافق زبان، و زبانت را موافق عمل خود و عمل را خالص از غير من. پس بدرستى که من غيورم، قبول نفرمايم مگر خالص را. پس بدرستى که قلب منافق مخالف است مر زبانش را، و زبانش مر عملش را، و عملش براى غير خدا باشد.