تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً (145)
«1» بحار الانوار، جلد 56، صفحه 33.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 622
إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ: بدرستى که منافقان در طبقه زيرين آتش، يعنى در قعر جهنم باشند. پس عذاب آنها از کفار بيشتر است. و اين به جهت آنست که به قلب، کافرند، و کفر را با خداع و مکر و استهزاء جمع نموده، لذا اخبث کفره‌اند. و تسميه طبقات هفتگانه جهنم به درکات، به سبب آنست که متدارک و متتابعند بعضى فوق بعضى ديگر.
در کشف الاسرار آورده که: چون منافقين را به جهنم حکم کنند و ايشان را به درکه اول درآورند، مالک گويد: اى آتش، بگير ايشان را. آتش گويد:
حکم ما بر زبان است و زبان آنها به کلمه توحيد بوده، هر چند به مجاز مى‌گفتند، ما در سوختن ايشان دخالت نکنيم و به همين منوال در هر درکه، آتش از احراق آنها ابا کند تا به درکه هفتم رسند. آتش آن درکه گويد: حکم ما بر دل است نه بر زبان، بياريد تا نشانه کفر و ايمان ايشان را ببينيم. چون در دل آنها نظر کند، جز نشانه شرک نباشد. آتش در ايشان پيچد و ابد الاباد در عذاب بمانند.
وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً: و هرگز نيابى تو براى ايشان ناصرى که حمايت نموده آنها را، از درکه بيرون آورد. در خبر است که حق تعالى در اين درکه تابوتهاى آتشين وضع فرموده و آن جاى منافقان است. از عبد اللّه عمر نقل است که: سه گروهند روز قيامت عذاب آنها بيشتر از کسان ديگر باشد: منافقان، و کافران به مائده عيسى عليه السّلام، و آل فرعون؛ چه در باره منافقان فرموده: إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ. و در حق کافران به مائده عيسى عليه السّلام فرموده: فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ: و در شأن آل فرعون فرموده: أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ.
تبصره: آيه شريفه شامل است عموم مکلفين را تا روز قيامت، زيرا آيات الهى عبرت به عموم لفظ است نه خصوص سبب. پس هر که به صفت نفاق باشد، مقر او در درک اسفل جحيم است.
و در حديث آمده: ثلث من کان فيه فهو منافق و ان صام و صلّى و زعم انّه مسلم اذا
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 623
حدّث کذب و اذا وعد اخلف و اذا ائتمن خان. «1» يعنى: سه خصلت است در هر که باشد منافق است، اگرچه روزه دارد و نماز گزارد و ادعاى اسلام کند:
اول- آنکه چون سخن گويد، دروغ باشد. دوم- آنکه چون وعده‌اى کند، خلاف نمايد. سوم- چون او را امين دانند، خيانت کند.
اين از باب تشبيه و تغليظ است و حقيقتا از منافقان نيست و مستوجب عذاب آنها نخواهد بود. و اين عذاب اسفل درکات براى کسى است که مظهر ايمان و مبطن کفر باشد و با صفت کفر و نفاق بميرد، که اگر از آن توبه نمايند و به اخلاص ايمان آرند، از جمله اهل ايمان باشند، چنانچه مى‌فرمايد: