اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَبِما نَقضِهِم مِيثاقَهُم وَ کُفرِهِم بِآيات‌ِ اللّه‌ِ وَ قَتلِهِم‌ُ الأَنبِياءَ بِغَيرِ حَق‌ٍّ وَ قَولِهِم قُلُوبُنا غُلف‌ٌ بَل طَبَع‌َ اللّه‌ُ عَلَيها بِکُفرِهِم فَلا يُؤمِنُون‌َ إِلاّ قَلِيلاً (155)
پس بواسطه اينکه اينها نقض ميثاق و مخالفة عهد کردند و بآيات الهي و حجج خداوند کافر شدند و پيغمبران بي‌تقصير را کشتند و گفتار آنها که دلهاي ما غلف است و بيانات انبياء در آنها تأثير نميکند بلکه خداوند دلهاي آنها را مهر فرمود بواسطه کفر آنها و ايمان نميآورند مگر قليلي.
اينکه آيه شريفه هم بضميمه آيات قبل و آيات بعد مشتمل بر ذکر مساوي و مطاعن يهود و سبب نزول بليات بر آنها است و راجع است هر جمله آن بيک دسته آنها از زمان موسي تا عيسي عليهما السلام من جمله راجع بزمان موسي فَبِما نَقضِهِم مِيثاقَهُم که آنچه با موسي قرارداد کردند تخلف نمودند از عدم دخول باب حطة و عدم مقاتله با کفار و گفتند إِنّا لَن نَدخُلَها أَبَداً ما دامُوا فِيها فَاذهَب أَنت‌َ وَ رَبُّک‌َ فَقاتِلا إِنّا هاهُنا قاعِدُون‌َ مائده آيه 24، و گوساله پرستي بعد از رفتن موسي بميقات پروردگار و غير اينها، و کلمه ما در فبما نقضهم بعض مفسرين گفتند زائده است و مکرر گفته شده که کلمه زائده در قرآن نيست و ما اشاره بموارد نقض ميثاق است.
و من جمله بعد از زمان موسي وَ کُفرِهِم بِآيات‌ِ اللّه‌ِ که شرحش را مکرر تذکر داده‌ايم و در مجلد اول کلم الطيب مفصلا بيان شده که چندين مرتبه در شرک و کفر و بت‌پرستي سير ميکردند مدّت مديدي که ديگري اسمي از موسي و تورات ميان آنها نبود.
جلد 6 - صفحه 262
و من جمله قَتلِهِم‌ُ الأَنبِياءَ بِغَيرِ حَق‌ٍّ که اينهم در تمادي ايام تا زمان عيسي (ع) بوده و البته قتل انبياء بغير حق است، و تقييد بکلمه بغير حق اشاره باينست که هيچگونه بهانه نداشتند در کشتن انبياء مثل قتل حضرت يحيي و زکريّا و ساير انبياء بني اسرائيل.
و من جمله وَ قَولِهِم قُلُوبُنا غُلف‌ٌ اگر چه اينکه کلمه را از روي طعنه بانبياء ميزدند که کلمات شما در ما هيچ تأثيري ندارد و مواعظ شما در دلهاي ما راه ندارد لکن حقيقة همين نحو بوده بلکه سخت‌تر که ميفرمايد ثُم‌َّ قَسَت قُلُوبُکُم مِن بَعدِ ذلِک‌َ فَهِي‌َ کَالحِجارَةِ أَو أَشَدُّ قَسوَةً الي آخر الاية بقره آيه 74، لذا ميفرمايد بَل طَبَع‌َ اللّه‌ُ عَلَيها بِکُفرِهِم که شرح اينکه جمله را در مجلد اول در ذيل آيه خَتَم‌َ اللّه‌ُ عَلي قُلُوبِهِم وَ عَلي سَمعِهِم وَ عَلي أَبصارِهِم غِشاوَةٌ وَ لَهُم عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ بقره آيه 7، مفصلا بيان کرده‌ايم مراجعه فرمائيد.
فَلا يُؤمِنُون‌َ إِلّا قَلِيلًا اينکه هم براي اتمام حجت است که نگويند ما نميتوانستيم ايمان بياوريم چون قلوب ما غلف و ختم و طبع شده بود. جواب آنکه اينها بنحو اقتضاء است علية تامه ندارد و شاهدش اينست که جماعة قليلي از شما بشرف ايمان در هر عصري از اعصار مشرف شدند مثل توبه حرّ إبن يزيد رياحي که حجة بالغه شد بر تمام لشگر کربلا که نگويند کار گذشته بود و ما نميتوانستيم حسيني شويم، اللهم اجعل عواقب امورنا خيرا بمحمد و آله صلّي اللّه عليه و آله و سلّم.