تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَکُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً (159)
بعد از بيان فضايح و کفريات يهود، اخبار فرمايد: به آنکه هيچکس از يهود و نصارى نباشد، مگر پيش از موت عيسى، قريب به ساعت قيامت ايمان آرند به حضرت عيسى عليه السّلام، و هو قوله:
وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ: و نيست از اهل کتاب کسى، إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ: مگر آنکه البته ايمان آرد به عيسى عليه السّلام و تصديق کند به آنکه او بنده و رسول خدا است، پيش از موت او که بعد از نزول او باشد از آسمان به زمين. يا آنکه هيچکس نباشد از اهل کتاب، مگر که تصديق نبوت عيسى عليه السّلام کند پيش از آنکه آن کس بميرد. و اگر در وقت زهوق روح بود، ايمان او را نفع ندهد، زيرا در حين ديدن علامات آخرت و زمان سقوط تکليف است. و لذا اين ايمان را يأس گويند. و بنابراين کلام، وعيد است مر آنها را و تحريص بر معاجله ايشان به ايمان، قبل از آنکه مضطر و ملجأ شود و ايمان به آنها نفع ندهد. و قول اول اصح و اشهر است.
و روايت صحيحه متواتره از موافق و مخالف وارد شده که: عيسى عليه السّلام وقتى از آسمان فرود آيد، دجال را بکشد. همه اهل کتاب به او ايمان آرند، چه همه دانند که او پيغمبر بود. پس ملل مختلفه از ميان مردم بر طرف، و غير از ملت اسلام ملتى ديگر نماند. و عيسى عليه السّلام حکم به مقتضاى کتاب و سنت پيغمبر ما نمايد، و چهل سال در زمين بماند. آنگاه متوفى شود و اهل ايمان بر او نماز گزارند. و در زمان ظهور حجت عصر، امنيت بر وجهى باشد که شير و پلنگ و گاو و گرگ و ميش با هم چرا کنند و صبيان
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 645
با حيّات (مارها) بازى کنند، و هيچ حيوانى، حيوانى را ضرر نرساند. «1» جواب بر حجّاج: على بن ابراهيم از پدر خود نقل نموده و او از سليمان بن داود المشعرى از ابى حمزه ثمالى از شهر بن حوشب که گفت: روزى حجاج در واسط بود و عطا مى‌داد. يکى از ملازمان او آمد و گفت: امير تو را مى‌طلبد.
نزد او رفتم با جامه کهنه و اسبى لاغر. چون حجاج مرا ديد، گفت: اى شهر، اين چه رثاثت و خلاقت است، و اين اسب چيست که بر او سوارى؟ گفتم: اى ملک نشستن من بر اين اسب بر سبيل اتفاق است و من او را نخريدم. اما خلاقت، جامه کافى است، چه غرض ستر عورت است. گفت: تو جامه خز نپوشى و عيب کنى پوشنده آن را؟ گفتم: خز را عادت ندارم، ولى عيب نکنم آن را که پوشد. پس لباسى از خز به من داد. وقتى خواستم بيرون آيم، حجاج گفت: مرا آيتى مشکل شده، پرسيدم: چيست؟ اين آيه تلاوت نمود: وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ؛ بسيار هست که اسراى يهود و نصارى را امر به قتل نمايم و آنها را نزد من گردن زنند و از ايشان هيچ کلمه ايمان نمى‌شنوم.
گفتم: اصلح اللّه الامير، معنى آيه بر اين وجه نيست که تأويل کردى، بلکه معنى اينست که: چون عيسى عليه السّلام قبل از قيامت از آسمان به زمين آيد، هيچ ملّتى نباشد از يهود و نصرانى و غير آن مگر که ايمان آورد به او قبل از موت عيسى، و نماز گزارد در عقب مهدى آل محمد عليه السّلام. چون اين بگفتم، حجاج گفت: ويحک، اين از کجا به تو رسيده؟ گفتم: حدّثنى به محمّد بن علىّ بن الحسين بن علىّ بن أبي طالب عليهم السّلام: ساعتى سر در پيش افکند و انگشت بر زمين مى‌زد. پس سر بر آورد و گفت: اخذتها من عين صافية. «2» وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَکُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً: و روز قيامت مى‌باشد حضرت محمد
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحات 147 و 148.
«2» مدرک ياد شده.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 646
صلّى اللّه عليه و آله و سلّم يا عيسى عليه السّلام، بر اهل کتاب شاهد، يعنى آن حضرت شهادت دهد به تکذيب کردن يهود و نصارى نبوت او را، يا عيسى اداى شهادت نمايد که تبليغ رسالت و اقرار به عبوديت خداى خود نمود، و يهود او را تکذيب، و نصارى او را ابن اللّه گفتند. و صحيح آنست که مراد عيسى باشد به جهت عدم ذکر پيغمبر ما و فقد چيزى که موجب کنايه‌اى باشد به آن حضرت، و معذلک در آيه سابقه ذکر عيسى شده، پس ضمير راجع به اوست.
تنبيه: بدان که در آيه دلالت است بر آنکه هر کافرى، ايمان مى‌آورد نزد معاينه موت و مشاهده عقوبت کفر، لکن ايمانش مقبول نيست؛ چنانچه ايمان فرعون در حال يأس و زوال تکليف، ثمرى نبخشيد. و مؤيد اينست روايت مأثوره مصححه از اماميه که اهل احتضار از جميع اديان، پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه هدى عليهم السّلام را نزد وفات مى‌بينند. و نيز از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مروى است که به حارث همدانى فرمود:
يا حار همدان من يمت يرنى
من مؤمن او منافق قبلا
يعرفنى طرفه و اعرفه
بنعته و اسمه و ما فعلا «1»
در عقايد الشيعه فرمايد: بايد اعتقاد نمود به اينکه هر کس در حال احتضار، از محسن و مسى‌ء، منزل خود را در بهشت و يا جهنم مى‌بيند. پس مؤمن مطيع به جهت شوق ملاقات ائمه و مکان خوب خود اشک سرد از چشمش بيرون آيد، و عاصى و منافق و کافر اشک گرم خارج شود به جهت سوختن دل او از حسرت.