تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ رُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْکَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْکَ وَ کَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَکْلِيماً (164)
ترجمه
و پيغمبرانى که بتحقيق ذکر نموديم قصه آنها را براى تو پيش از اين و پيغمبرانى که ذکر ننموديم قصه آنها را براى تو و سخن گفت خدا با موسى سخن گفتنى.
تفسير
از أبو ذر غفارى رضى اللّه عنه نقل شده که بحضرت ختمى مرتبت عرض نمودم که پيغمبران چند تن بودند و چند تن از آنها مرسل بودند فرمود يکصد و بيست و چهار هزار پيغمبر بودند و مرسلان آنها سيصد و سيزده نفر بودند و احوال بعضى از آنها در قرآن ذکر شده و از بعضى نام برده نشده است و اين موجب قدح در رسالت آنها نيست چنانچه تخصيص هر يک از آنها بخصوصيتى مانند تخصيص حضرت موسى (ع) بتکلم منافى با فضيلت سايرين نيست اگر چه آن منتهاى مراتب وحى باشد چنانچه گفته‌اند و نيز منافى با افضليت خاتم انبيا نيست زيرا بآنحضرت عطا شده است آنچه را بهر يک از انبيا و مرسلين عطا شده بود چنانچه بآنحضرت وحى شده است آنچه را بتمام انبيا وحى شده بود و عياشى از صادقين عليهما السلام استدلال به آيه سابقه را بر اين مدعى نقل فرموده و در کافى از پيغمبر (ص) نقل نموده که خداوند عطا فرمود بمن سورهاى طولانى را بجاى توريه و سورهاى مئين را بجاى انجيل و سورهاى مثانى را بجاى زبور و فضيلت داده شدم من بسورهاى مفصّل که شصت و هشت سوره است و گفته‌اند سور طول از الم است تا هفت سوره و انفال و برائه يکيست چون هر دو راجع بغزوات است و بين آندو بسم اللّه نيست و مئين از سوره بنى اسرائيل است تا هفت سوره و آنها را مئين ناميده‌اند براى آنکه هر يک از آنها تقريبا صد آيه است و مفصل از سوره محمد (ص) است تا آخر قرآن و مفصل ناميده شده براى آنکه فواصل آنها زياد است چونکه آيات آنها کوچک است و بقيه سوره‌ها مثانى است چونکه آنها دو دسته‌اند يکدسته تالى و ثانى طول و يکدسته تالى و ثانى
جلد 2 صفحه 158
مئين و شايد اشاره باشد بآنکه حقائق اين سه کتاب در اين سه قسمت است و ساير حقائق موجودات از بقيه قرآن کشف ميشود و سوره فاتحه فهرست مطالب است و در اکمال و عياشى از حضرت باقر (ع) نقل نموده که ميان آدم و نوح پيغمبرانى بودند مخفى و آشکار براى اين در قرآن از آنها اسم برده نشده است ولى پيغمبرانى که آشکار بودند نامبرده شده‌اند و اين آيه را تلاوت فرمودند و در خصال از پيغمبر (ص) نقل نموده که خداوند مناجاة فرمود با حضرت موسى بيکصد و بيست و چهار هزار کلمه در سه شبانه روز که در آنمدت موسى نه خورد و نه آشاميد و چون مراجعت نمود نزد بنى اسرائيل و سخنان آنها را شنيد از آنها بدش آمد براى آنکه شيرينى کلام خداوند در سامعه او جاى گرفته بود و در توحيد از حضرت کاظم (ع) نقل نموده که حضرت موسى با بنى اسرائيل بکوه طور رفت و آنها را پاى کوه نگاه داشت و خود از کوه بالا رفت و از خدا خواست که با او تکلم فرمايد و بآنها کلام خود را بشنواند و خداوند اجابت فرمود و ايجاد کرد کلام خود را در درخت و منبعث فرمود صوت را از شش جانب بالا و پائين و دست راست و دست چپ و جلو رو و پشت سر که از تمام جهات بيک منوال شنيدند و از امير المؤمنين (ع) روايت شده است که کلام خدا بتوسط آلات و جوارح و زبان نيست خداوند منزه است از صفات خلق و در روايت ديگر فرموده يک نحو نيست گاهى با پيغمبران سخن ميگويد و گاهى بقلب آنها مى‌اندازد و گاهى آنها خواب مى‌بينند و گاهى رسولان آسمانى ابلاغ کلام برسولان زمين مينمايند همه اينها وحى و تنزيل است و در احتجاج در محاجّه يهود با پيغمبر (ص) نقل نموده است که آنها گفتند خداوند با موسى تکلم فرمود و با تو نفرمود پس او بهتر از تو است حضرت فرمود من بکرامتى بالاتر از آن مخصوص شدم گفتند آن چه بود حضرت آيه اسرى را که راجع بمعراج است تلاوت فرمود و کلمه تکليما در آيه اگر چه مفعول مطلق و بحسب ظاهر تأکيدى است ولى شايد مفعول مطلق نوعى و اشاره باشد بآنکه تکلم با حضرت موسى بيک نوع بود نه بانواع متعدده چنانچه نسبت بحضرت ختمى مرتبت بوقوع پيوست و استدلال صادقين عليهما السلام در روايت عياشى که قبلا اشاره شد شايد ناظر باجتماع افراد و انواع وحى براى آنحضرت بوده بملاحظه صدر آيه سابقه و ذيل اين آيه و اللّه اعلم و رسلا در صدر آيه منصوب بفعل مقدر است که اوحينا در آيه سابقه دال بر آن است يعنى و ارسلنا رسلا يا و قصصنا رسلا و بنابر اين دال قصصناى
جلد 2 صفحه 159
مذکور در اين آيه است.