اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَهل‌َ الکِتاب‌ِ لا تَغلُوا فِي دِينِکُم وَ لا تَقُولُوا عَلَي اللّه‌ِ إِلاَّ الحَق‌َّ إِنَّمَا المَسِيح‌ُ عِيسَي ابن‌ُ مَريَم‌َ رَسُول‌ُ اللّه‌ِ وَ کَلِمَتُه‌ُ أَلقاها إِلي مَريَم‌َ وَ رُوح‌ٌ مِنه‌ُ فَآمِنُوا بِاللّه‌ِ وَ رُسُلِه‌ِ وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انتَهُوا خَيراً لَکُم إِنَّمَا اللّه‌ُ إِله‌ٌ واحِدٌ سُبحانَه‌ُ أَن يَکُون‌َ لَه‌ُ وَلَدٌ لَه‌ُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ وَ کَفي بِاللّه‌ِ وَکِيلاً (171)
جلد 6 - صفحه 278
اي اهل کتاب غلوّ در دين خود نکنيد و نگوئيد بر خدا جز حق جز اينکه نيست که مسيح عيسي بن مريم رسول خدا است و کلمة اللّه است که او را القاء فرمود بسوي مريم و روح اللّه است که از جانب او افاضه شده پس ايمان بياوريد بخدا و پيغمبران او و قائل بسه خدا نشويد از اينکه عقيده دست کشيد براي شما بهتر است جز اينکه نيست که خدا يکي است و منزه است از اينکه براي او اولاد باشد از براي اوست آنچه در آسمانها و زمين است و خداوند کافي است براي تدبير آنها احتياج بکمک و معين و اسباب ندارد.
يا أَهل‌َ الکِتاب‌ِ مراد نصاري هستند لا تَغلُوا فِي دِينِکُم غلوّ تجاوز از حد است و حکماء گفتند کل شيئي جاوز عن حده انعکس الي ضده البته هر چيزي که محدود بحدي است اگر از آن حد خارج شد چيز ديگري ميشود يا بانقلاب يا باستحاله يا بتغيير و ضد او ميگردد، شراب سرکه ميشود، هيزم خاکستر ميگردد، سگ در نمک‌زار نمک ميشود، علقه مضغه ميشود و هکذا، و اينکه اقسام ممکن است زيرا ماده مشترکه دارند خلع و لبس صورت ميکنند امّا بسائط که مرکّب نيستند و ماده و صورت ندارند محال است تغيير پيدا کنند، کم‌ّ محال است کيف شود، جوهر محال است عرض شود چون تباين ذاتي دارند، واجب الوجود محال است ممکن الوجود شود و بالعکس، بسيط محال است مرکّب گردد و بالعکس، ذات مقدس واجب الوجود بسيط الحقيقية که صرف وجود است محال است انسان مرکّب از اجزاء و عناصر و مواد که سر تا پا احتياج دارد و ممکن بالذات است شود.
وَ لا تَقُولُوا عَلَي اللّه‌ِ إِلَّا الحَق‌َّ قادر متعال حي‌ّ ذو الجلال واجب الوجود کامل فوق الکمال، منزه از جميع نواقص و عيوب، براي از احتياج، غني بالذات وحده لا شريک له بدانيد اللّه را و اعتراف کنيد.
جلد 6 - صفحه 279
إِنَّمَا المَسِيح‌ُ عِيسَي ابن‌ُ مَريَم‌َ رَسُول‌ُ اللّه‌ِ او است پيغمبر اولوا العزم صاحب کتاب و شريعت فرستاده خدا و کلمته گذشت که اطلاق کلمه بر انبياء و اوصياء ميشود زيرا کلمه منبئي ما في الضمير است و انبياء و اوصياء مظهر تام اتم کمالات ربوبي هستند
نحن کلمات اللّه التامات
بلکه (همه عالم کلام حق تعالي است) أَلقاها إِلي مَريَم‌َ القاء افاضه و عنايت است که خداوند عيسي را بمريم عنايت فرمود و اينکه موهبت نصيب او شد.
وَ رُوح‌ٌ مِنه‌ُ روح جوهر مجرد است که خداوند پيش از اجساد خلق فرمود و بعد از تماميت بدن دميده ميشود در آن چنانچه در حق حضرت آدم ميفرمايد وَ نَفَخت‌ُ فِيه‌ِ مِن رُوحِي و در اينجا نفخ در مريم شد و لذا عيسي را روح اللّه گفتند فَآمِنُوا بِاللّه‌ِ باقرار بوحدانية و يگانگي و ساير شئونات ربوبي و رسله از آدم تا خاتم به اينکه تمام فرستادگان خدا هستند و مقرّبان درگاه او و افضل از جميع مخلوقات او و مأمور بدعوت بندگان او هر کدام در حد خود.
وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ نصاري در عين اينکه سه خدا قائلند و خدا را سومي ميدانند چنانچه ميفرمايد لَقَد کَفَرَ الَّذِين‌َ قالُوا إِن‌َّ اللّه‌َ ثالِث‌ُ ثَلاثَةٍ مائده آيه 73، هر سه را هم يکي ميگويند و اينکه عين تناقض است و توجيهاتي که براي آنها کردند که ميگويند اله واحد و اقانيم ثلاثه مثل سراج که يک سراج است ولي مرکب از دهن و فتيله و آتش است و مثل شمس يکي است لکن جسم است وضوء است و شعاع بسيار غلط است زيرا ترکيب لازم ميآيد و احتياج بيکديگر و بمکان و بمرکب بالکسر و ساير لوازمات امکان که منافي با وجوب وجود است بعلاوه اينکه هر يک جزو اله است و هر سه از الوهيت ميافتند.
انتَهُوا نهي بمعني طلب ترک است مقابل امر که طلب فعل است و انتهي بمعني قبول ترک است يعني بپرهيزيد ترک کنيد قول بتثليث را و دست بر داريد از شرک
جلد 6 - صفحه 280
و کفر خَيراً لَکُم انتهي و دست بر داشتن براي شما بهتر است از کفر و شرک و قول بتثليث.
إِنَّمَا اللّه‌ُ إِله‌ٌ واحِدٌ خدا يکي است الوهيت مختص باو است معبودي جز او نيست و خالقيت و رازقيت و سائر صفات ربوبي خصيصه اوست.
سبحانه منزه است از ترکيب و جسميت و حلول و ساير صفات امکاني که از جمله آنها است أَن يَکُون‌َ لَه‌ُ وَلَدٌ زيرا توليد و تناسل از لوازم امکان است لَم يَلِد وَ لَم يُولَد.
لَه‌ُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ از ملائکه و انبياء و ساير مخلوقات تمام سر عبوديت در پيشگاه احديت فرود آورده و اقرار بعبوديت کرده همه مخلوق و مملوک او هستند.
وَ کَفي بِاللّه‌ِ وَکِيلًا احتياج باحدي ندارد و بقدرت کامله خود تمام مخلوقات را نگهباني ميکند و ملک خود را اداره ميفرمايد.